Μια δύσκολη δημοσιονομική εξίσωση καλούνται να λύσουν οι κυβερνήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς οι αυξανόμενες ανάγκες για αμυντικές δαπάνες συμπίπτουν με την πίεση που εξακολουθούν να δέχονται τα νοικοκυριά από την ακρίβεια και το υψηλό κόστος διαβίωσης. Η Ευρώπη χρειάζεται περισσότερους πόρους για την ασφάλειά της, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να χρηματοδοτήσει τις συντάξεις, την υγεία, τις κοινωνικές παροχές και τις επενδύσεις που απαιτούνται για την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της.
Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο το ύψος των νέων δαπανών, αλλά και ο τρόπος εξασφάλισης των χρημάτων. Οι επιλογές που εξετάζονται περιλαμβάνουν αυστηρότερο έλεγχο επιδομάτων, επανεξέταση φοροαπαλλαγών, περιορισμό μη αποδοτικών δαπανών και μεγαλύτερη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών στις αμυντικές προμήθειες.
Αυτό δεν σημαίνει ότι έχει αποφασιστεί ευρωπαϊκό πρόγραμμα περικοπών στις συντάξεις ή στα κοινωνικά επιδόματα. Σημαίνει, όμως, ότι οι κυβερνήσεις βρίσκονται μπροστά σε δύσκολες αποφάσεις για την κατανομή των διαθέσιμων πόρων.
Το Eurogroup και οι νέες αμυντικές υποχρεώσεις
Η συζήτηση επανήλθε δυναμικά στο Eurogroup της 9ης Νοεμβρίου, στο οποίο συμμετείχε και ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε.
Οι υπουργοί Οικονομικών εξέτασαν τις δυνατότητες χρηματοδότησης των αμυντικών αναγκών, με ιδιαίτερη έμφαση στην αποτελεσματική χρήση των δημόσιων πόρων και στις κοινές προμήθειες στρατιωτικού εξοπλισμού.
Ο πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, υπογράμμισε μετά τη συνεδρίαση ότι οι αυξημένες αμυντικές δαπάνες δεν αποτελούν προσωρινό μέτρο, αλλά ανάγκη που θα παραμείνει για τα επόμενα χρόνια.
Παράλληλα, επισήμανε ότι η αύξηση των αμυντικών προϋπολογισμών επιβαρύνει τα ήδη περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια των ευρωπαϊκών κρατών.
Σύμφωνα με τεχνικό σημείωμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, οι αμυντικές δαπάνες στην ΕΕ προβλέπεται να φτάσουν το 2% του ΑΕΠ το 2027, από 1,2% το 2021, βάσει της ευρωπαϊκής στατιστικής ταξινόμησης.
Η αύξηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία μετά τη δέσμευση των κρατών-μελών του ΝΑΤΟ για συνολικές δαπάνες άμυνας και ευρύτερης ασφάλειας που θα φτάσουν το 5% του ΑΕΠ έως το 2035.
Οι δύο δείκτες δεν έχουν την ίδια μεθοδολογία, αποτυπώνουν όμως την κατεύθυνση προς σημαντικά υψηλότερες στρατιωτικές και συναφείς δαπάνες.
Τι μπορεί να αλλάξει στις κοινωνικές παροχές
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εντάξει στις δημοσιονομικές αξιολογήσεις της την αποτελεσματικότητα των δημόσιων δαπανών.
Στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου εξετάζονται οι προϋπολογισμοί για την υγεία, τις συντάξεις, την κοινωνική προστασία, τη δημόσια διοίκηση και τις επιδοτήσεις.
Οι κυβερνήσεις καλούνται να αξιολογήσουν ποια προγράμματα πετυχαίνουν τους στόχους τους και πού υπάρχουν περιθώρια καλύτερης διαχείρισης.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ενεργειακές επιδοτήσεις.
Η προσέγγιση που προκρίνεται σε ευρωπαϊκό επίπεδο δίνει προτεραιότητα σε προσωρινές και στοχευμένες ενισχύσεις για τα ευάλωτα νοικοκυριά, αντί για γενικευμένα μέτρα που καλύπτουν όλους τους καταναλωτές ανεξάρτητα από το εισόδημά τους.
Από δημοσιονομική άποψη, η συγκεκριμένη επιλογή μπορεί να περιορίσει το συνολικό κόστος στήριξης.
Από κοινωνική άποψη, όμως, δημιουργεί ένα δύσκολο ερώτημα: τι γίνεται με τα νοικοκυριά που δεν θεωρούνται ευάλωτα βάσει των εισοδηματικών κριτηρίων, αλλά εξακολουθούν να δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στους λογαριασμούς τους;
Στο μικροσκόπιο και οι φοροαπαλλαγές
Η αναζήτηση πρόσθετων εσόδων δεν περιορίζεται στις περικοπές δαπανών.
Στις επιλογές που εξετάζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο περιλαμβάνεται η διεύρυνση της φορολογικής βάσης, ο περιορισμός απαλλαγών που δεν αποδίδουν τα αναμενόμενα αποτελέσματα και η ενίσχυση των φορολογικών ελέγχων.
Η λογική είναι ότι τα κράτη μπορούν να αυξήσουν τα δημόσια έσοδα χωρίς απαραίτητα να αυξήσουν τους βασικούς φορολογικούς συντελεστές.
Στη σχετική συζήτηση περιλαμβάνεται και η μετατόπιση μέρους της φορολογικής επιβάρυνσης προς την κατανάλωση, την ακίνητη περιουσία και δραστηριότητες με περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Ωστόσο, οι επιλογές αυτές συνοδεύονται από κοινωνικές και πολιτικές δυσκολίες.
Οι έμμεσοι φόροι επηρεάζουν αναλογικά περισσότερο τα χαμηλότερα εισοδήματα, ενώ αλλαγές στη φορολογία ακινήτων μπορούν να επιβαρύνουν ιδιοκτήτες που δεν διαθέτουν αντίστοιχα υψηλά διαθέσιμα εισοδήματα.
Για τον λόγο αυτό, η φορολογική αναδιάρθρωση αποτελεί αντικείμενο διαφωνιών μεταξύ των κυβερνήσεων, αλλά και στο εσωτερικό των κρατών-μελών.
Γιατί η Ευρώπη θέλει κοινές αγορές όπλων
Μια από τις βασικές προτάσεις που συζητήθηκαν στο Eurogroup είναι η ενίσχυση των κοινών ευρωπαϊκών προμηθειών αμυντικού εξοπλισμού.
Σήμερα, πολλά κράτη αγοράζουν παρόμοια συστήματα ξεχωριστά, γεγονός που περιορίζει τις οικονομίες κλίμακας και αυξάνει το κόστος.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι το 78% των σημαντικών οπλικών συστημάτων που εισήγαγαν τα κράτη-μέλη την περίοδο 2022-2025 προήλθε από χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό σημαίνει ότι ένα μεγάλο μέρος των χρημάτων που δαπανούν οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις για εξοπλισμούς κατευθύνεται σε προμηθευτές εκτός της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας θα μπορούσε να αυξήσει την εγχώρια παραγωγή, να δημιουργήσει νέες θέσεις εργασίας και να περιορίσει την εξάρτηση από τρίτες χώρες.
Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται επίσης επενδύσεις στην έρευνα, την καινοτομία και τις νέες τεχνολογίες, καθώς και μεγαλύτερη συμμετοχή ιδιωτικών κεφαλαίων.
Γερμανία και Πολωνία αυξάνουν τις δαπάνες, Γαλλία και Ιταλία πιέζονται
Η προσπάθεια διαμόρφωσης κοινής ευρωπαϊκής στρατηγικής δυσκολεύει εξαιτίας των μεγάλων οικονομικών διαφορών μεταξύ των κρατών-μελών.
Η Γερμανία και αρκετές χώρες της Βόρειας και Ανατολικής Ευρώπης προχωρούν σε σημαντική ενίσχυση των αμυντικών τους προϋπολογισμών.
Η Πολωνία βρίσκεται ήδη σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα αμυντικών δαπανών, αντιμετωπίζοντας τη στρατιωτική ασφάλεια ως άμεση προτεραιότητα.
Αντίθετα, η Γαλλία και η Ιταλία έχουν μικρότερα περιθώρια για πρόσθετες δαπάνες, εξαιτίας των δημοσιονομικών πιέσεων που αντιμετωπίζουν.
Η Ισπανία έχει επίσης εκφράσει διαφωνίες για την ανάγκη αύξησης των αμυντικών δαπανών πέραν του 2,1% του ΑΕΠ.
Οι διαφορετικές αυτές προσεγγίσεις δυσκολεύουν την επίτευξη συμφωνίας για τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής άμυνας.
Ο νέος προϋπολογισμός των 2 τρισ. ευρώ
Η μεγαλύτερη διαπραγμάτευση αφορά τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για την περίοδο 2028-2034.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει ένα νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο συνολικού ύψους σχεδόν 2 τρισ. ευρώ.
Η πρόταση αντιστοιχεί περίπου στο 1,26% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος της ΕΕ και προβλέπει αναδιάρθρωση των χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων.
Μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην άμυνα, την ανταγωνιστικότητα, την τεχνολογία, την ενεργειακή ασφάλεια και την αντιμετώπιση κρίσεων.
Η αλλαγή αυτή προκαλεί ανησυχίες για το μέλλον των παραδοσιακών ευρωπαϊκών πολιτικών, κυρίως της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής και των προγραμμάτων συνοχής που χρηματοδοτούν υποδομές και επενδύσεις στις περιφέρειες.
Κράτη που εξαρτώνται περισσότερο από τις συγκεκριμένες χρηματοδοτήσεις επιδιώκουν τη διατήρησή τους, ενώ άλλες κυβερνήσεις ζητούν περιορισμό του συνολικού ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Το ποσό των 2 τρισ. ευρώ αποτελεί πρόταση της Κομισιόν και όχι οριστικά εγκεκριμένο προϋπολογισμό.
Τι σημαίνουν οι αλλαγές για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, η συζήτηση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η χώρα καλείται να συνδυάσει αυξημένες αμυντικές ανάγκες με τη χρηματοδότηση κοινωνικών υπηρεσιών και αναπτυξιακών επενδύσεων.
Παράλληλα, οι ευρωπαϊκοί πόροι για την αγροτική παραγωγή και την περιφερειακή ανάπτυξη αποτελούν σημαντικό μέρος των διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων.
Ενδεχόμενη αλλαγή στην κατανομή των κονδυλίων θα επηρέαζε τον σχεδιασμό των επόμενων ετών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχουν ήδη αποφασιστεί συγκεκριμένες μειώσεις για την Ελλάδα.
Σημαντικό ρόλο θα παίξει και η δυνατότητα αξιοποίησης της δημοσιονομικής ευελιξίας που έχει εγκριθεί για πρόσθετες αμυντικές δαπάνες έως το 2028.
Η ευελιξία αυτή δεν ισοδυναμεί με δωρεάν χρηματοδότηση. Οι δαπάνες εξακολουθούν να πρέπει να καλύπτονται από εθνικούς ή άλλους διαθέσιμους πόρους.
Οι αποφάσεις που έρχονται
Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μια περίοδο επανακαθορισμού των οικονομικών της προτεραιοτήτων.
Οι ανάγκες ασφάλειας και οι γεωπολιτικές εξελίξεις καθιστούν την αύξηση των αμυντικών δαπανών κεντρικό αντικείμενο των ευρωπαϊκών συζητήσεων.
Την ίδια στιγμή, η γήρανση του πληθυσμού, το αυξημένο κόστος ζωής και οι επενδύσεις που απαιτούνται για την οικονομική ανάπτυξη περιορίζουν τα περιθώρια των κυβερνήσεων.
Το βασικό ζητούμενο είναι αν η Ευρώπη θα καταφέρει να χρηματοδοτήσει τις νέες της ανάγκες μέσα από αποτελεσματικότερες δαπάνες, κοινές επενδύσεις και πρόσθετα έσοδα ή αν θα αναγκαστεί να ανακατανείμει πόρους από υφιστάμενες πολιτικές.
Προς το παρόν, δεν υπάρχουν αποφάσεις για γενικευμένες περικοπές κοινωνικών παροχών σε επίπεδο ΕΕ. Η δημοσιονομική πίεση, όμως, είναι ήδη μέρος των επίσημων ευρωπαϊκών συζητήσεων και οι επιλογές των επόμενων ετών θα καθορίσουν την ισορροπία ανάμεσα στην ασφάλεια, την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική προστασία.
Διαβάστε ακόμη:
- Ιστορικό επίτευγμα για την SpaceX στον δρόμο για τους επαναχρησιμοποιούμενους πυραύλους
- WSJ: Τι έμαθε η Ελλάδα από τη χρεοκοπία της – Και τι δεν έχουν μάθει ακόμα άλλες χώρες στην Ευρώπη
- Megaspeed: H Alice Huang είχε αποχωρήσει από τον Αύγουστο του 2025
- Anthropic: Οι 4 τύποι ανθρώπων τους οποίους δεν προσλαμβάνει ο Dario Amodei
