Πώς ήταν οργανωμένες οι πρώτες κοινωνίες της Ευρώπης και πότε άρχισαν να εμφανίζονται οι κοινωνικές ανισότητες; Απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να δώσει νέα αρχαιολογική μελέτη, η οποία εξετάζει ταφές ηλικίας περίπου 4.000 έως 5.000 ετών στην περιοχή της σημερινής Βοημίας, στην Τσεχία.
Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι πρώτες κτηνοτροφικές κοινότητες δεν έφεραν μαζί τους ένα ήδη διαμορφωμένο σύστημα κοινωνικών τάξεων. Αντίθετα, οι διαφορές στον πλούτο και την κοινωνική θέση αναπτύχθηκαν σταδιακά, μέσα από ανταγωνισμούς, αλλαγές στις σχέσεις εξουσίας και την ενίσχυση συγκεκριμένων γενεαλογικών γραμμών.
Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από επιστήμονες του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης και του Ινστιτούτου Max Planck. Οι ερευνητές μελέτησαν συνολικά 296 ταφές που συνδέονται με τον πολιτισμό της Κεραμικής με Εγχάρακτη Κορδόνωση (Corded Ware), ο οποίος αναπτύχθηκε στην Κεντρική Ευρώπη μεταξύ περίπου 2900 και 2300 π.Χ.
Για την αξιολόγηση του πλούτου των νεκρών χρησιμοποιήθηκε η μέθοδος QuantWealth, η οποία λαμβάνει υπόψη πολλαπλά αρχαιολογικά στοιχεία:
- τη σπανιότητα των κτερισμάτων,
- την τεχνική εργασία που απαιτήθηκε για την κατασκευή τους,
- την απόσταση μεταφοράς των πρώτων υλών,
- το βάθος των τάφων,
- αλλά και την ποσότητα κρέατος που τοποθετούνταν μαζί με τους νεκρούς.
Τα αποτελέσματα συγκρίθηκαν στη συνέχεια με γενετικά δεδομένα, πατρικές γενεαλογικές γραμμές, την ηλικία, το φύλο και την κατάσταση της υγείας των ανθρώπων που είχαν ταφεί.
Οι πρώτες κοινότητες έδιναν έμφαση στη συνοχή
Οι πρώτοι κτηνοτρόφοι εγκαταστάθηκαν στη Βοημία περίπου μεταξύ 2900 και 2700 π.Χ., έπειτα από μια περίοδο ιδιαίτερα δύσκολων κλιματικών συνθηκών, που συνδέεται με μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη γύρω στο 2900 π.Χ.
Οι τάφοι αυτής της περιόδου περιείχαν σχετικά λίγα αντικείμενα, ενώ οι κοινότητες φαίνεται ότι έδιναν μεγαλύτερη σημασία στις κοινές ταφικές πρακτικές και στην κατασκευή χωμάτινων τύμβων. Οι τελετουργίες αυτές εκτιμάται ότι συνέβαλαν στη διαμόρφωση δεσμών μεταξύ των νεοεισερχόμενων πληθυσμών.
Οι διαφορές στον πλούτο ήταν περιορισμένες και σχετίζονταν κυρίως με την ηλικία, καθώς οι μεγαλύτεροι σε ηλικία άνθρωποι φαίνεται ότι απολάμβαναν υψηλότερη κοινωνική θέση. Παράλληλα, η εξουσία δεν συγκεντρωνόταν σε μία μόνο πατρική γενεαλογική γραμμή, ενώ οι ενδείξεις ανισότητας μεταξύ ανδρών και γυναικών ήταν περιορισμένες.
Ο ανταγωνισμός για κύρος και πλούτο
Η εικόνα άρχισε να αλλάζει μεταξύ 2700 και 2500 π.Χ. Με την εμφάνιση μιας νέας ανδρικής γενεαλογικής γραμμής, οι ταφικές τελετές εξελίχθηκαν σε πεδίο επίδειξης πλούτου και κοινωνικού κύρους.
Στους τάφους εμφανίστηκαν περισσότερα αντικείμενα υψηλής αξίας, μεγαλύτερες ποσότητες κρέατος και υλικά που είχαν μεταφερθεί από μεγαλύτερες αποστάσεις. Ταυτόχρονα, οι άνδρες άρχισαν να θάβονται με πλουσιότερα κτερίσματα σε σχέση με τις γυναίκες, γεγονός που υποδηλώνει ενίσχυση των έμφυλων κοινωνικών διαφορών.
Παρά την αυξανόμενη αντιπαλότητα, οι σκελετικές ενδείξεις δεν καταγράφουν αντίστοιχη αύξηση της σωματικής βίας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο ανταγωνισμός για την εξουσία και την επιρροή εκδηλωνόταν κυρίως μέσα από τις ταφικές τελετές και τα μεγάλα γεύματα που τις συνόδευαν.
Το πλούσιο κορίτσι με το χάλκινο περιδέραιο
Στην τελευταία περίοδο, μεταξύ 2500 και 2300 π.Χ., η νέα γενεαλογική γραμμή κυριαρχούσε πλέον στις ταφικές καταγραφές. Παράλληλα, εμφανίζονται ορισμένες παιδικές ταφές με ιδιαίτερα πλούσια κτερίσματα, στοιχείο που ενδέχεται να υποδηλώνει ότι ο πλούτος άρχισε να μεταβιβάζεται μέσα στις οικογένειες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο τάφος ενός νεαρού κοριτσιού στην περιοχή Čachovice (σ.σ. στην Τσεχία), ο οποίος ήταν ο πλουσιότερος από όσους εξετάστηκαν στη μελέτη. Ανάμεσα στα κτερίσματα βρέθηκε ένα σπάνιο χάλκινο περιδέραιο, γνωστό ως torc, ένα κόσμημα που συνδέθηκε αργότερα με τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις της Εποχής του Χαλκού και της Εποχής του Σιδήρου στην Ευρώπη.
Οι ερευνητές εξετάζουν το ενδεχόμενο οι γονείς να στόλιζαν τα παιδιά τους με πολύτιμα αντικείμενα, προκειμένου να ενισχύσουν την κοινωνική τους θέση και την αξία τους σε μελλοντικές γαμήλιες ανταλλαγές. Η υπόθεση αυτή συνδέεται με την πρακτική σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες μετακινούνταν συχνά στην οικογένεια του συζύγου μετά τον γάμο.
Ο πλούτος δεν εξαρτιόταν απαραίτητα από την καταγωγή
Ένα ακόμη ενδιαφέρον συμπέρασμα της μελέτης είναι ότι οι ερευνητές δεν εντόπισαν σαφή σύνδεση ανάμεσα στον πλούτο των τάφων και στους στενούς οικογενειακούς δεσμούς, τη γενετική καταγωγή, τους τραυματισμούς, τις ασθένειες ή τον υποσιτισμό κατά την παιδική ηλικία.
Αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι, τουλάχιστον κατά τους πρώτους τέσσερις αιώνες, η κοινωνική θέση μπορούσε να αποκτηθεί μέσα από τις πράξεις και τη δραστηριότητα ενός ανθρώπου κατά τη διάρκεια της ζωής του και δεν καθοριζόταν αποκλειστικά από την οικογένεια στην οποία γεννιόταν.
Οι επιστήμονες επισημαίνουν, ωστόσο, ότι τα συμπεράσματα χρειάζονται περαιτέρω επιβεβαίωση. Η συσχέτιση ανάμεσα στις αλλαγές των πατρικών γενεαλογικών γραμμών και στις διαφορές πλούτου έχει καταγραφεί σε μία συγκεκριμένη περιοχή, ενώ απαιτούνται περισσότερα γενετικά δεδομένα από άλλες κοινότητες.
Η μελέτη με τίτλο «Cooperation and Competition: Changes in Wealth, Power, and Patrilines in the Czech Corded Ware Culture» δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Neolithic Archaeology και αναδεικνύει πώς η κοινωνική ανισότητα στην προϊστορική Κεντρική Ευρώπη διαμορφώθηκε σταδιακά, μέσα από τον ανταγωνισμό και τις μεταβαλλόμενες σχέσεις εξουσίας.
