Η σχεδόν απόλυτη εξάρτηση του ελληνικού συνταξιοδοτικού συστήματος από τον διανεμητικό πρώτο πυλώνα ασφάλισης το καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτο απέναντι στις δημογραφικές εξελίξεις, καθώς τα διανεμητικά συστήματα είναι αποτελεσματικά όταν υπάρχει μεγάλος αριθμός απασχολουμένων -που καταβάλλουν εισφορές- και μικρός αριθμός συνταξιούχων (που είναι δικαιούχοι των παροχών).
Αυτό είναι και το βασικό συμπέρασμα ειδικής ανάλυσης του Ελεγκτικού Συνεδρίου (Ε.Σ.), η οποία περιλαμβάνεται στην Έκθεση Δημοσιονομικής Βιωσιμότητας για το έτος 2024.
Ειδικότερα, οι βασικοί δημογραφικοί δείκτες για τη χώρα μας βαίνουν συνεχώς επιδεινούμενοι, κάτι που αναμένεται να δοκιμάσει τις αντοχές του συστήματος μελλοντικά τόσο στο πεδίο της βιωσιμότητάς του όσο και στο επίπεδο της επάρκειας των χορηγούμενων παροχών.
Επιπλέον, η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να έχει δυσμενείς συνέπειες και σε πεδία πέραν του ασφαλιστικού (αύξηση των δαπανών για υγειονομική περίθαλψη, πρόσθετες δαπάνες για τη δημιουργία δομών προστασίας και φροντίδας των ηλικιωμένων, αύξηση της φαρμακευτικής δαπάνης κ.λπ.), δοκιμάζοντας τις αντοχές του κοινωνικού κράτους.
Είναι χαρακτηριστικό ότι, σε αντίθεση με τα διεθνώς ισχύοντα, ούτε η επαγγελματική ασφάλιση ούτε και η εθελοντική ιδιωτική ασφάλιση έχουν αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό στην Ελλάδα ώστε να αποτελούν ένα αντίβαρο ικανό να αντισταθμίσει, έστω μερικώς, τους κινδύνους που ελλοχεύουν για το εισόδημα και το επίπεδο ζωής των μελλοντικών συνταξιούχων.
Από την άλλη πλευρά, θεσμοί όπως το ΤΕΚΑ, που δημιουργήθηκαν για την ενδυνάμωση της βιωσιμότητας του ασφαλιστικού συστήματος μέσω της κεφαλαιοποίησης των ασφαλιστικών εισφορών στον κλάδο της επικουρικής σύνταξης, αναμένεται να αποδώσουν απτά αποτελέσματα κατά τη σταδιακή ωρίμανση των σχετικών συνταξιοδοτικών δικαιωμάτων, δηλαδή σε πολύ μεταγενέστερο χρόνο.
Η δομή του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος
Πιο αναλυτικά, το Ε.Σ. σημειώνει ότι, το ελληνικό συνταξιοδοτικό σύστημα βασίζεται στο σύστημα και των τριών πυλώνων ασφάλισης. Στον πρώτο πυλώνα εντάσσεται η δημόσια υποχρεωτική ασφάλιση, η οποία περιλαμβάνει την κύρια και επικουρική σύνταξη (ή/και το μέρισμα) που αποδίδονται μέσω του Ηλεκτρονικού Εθνικού Φορέα Κοινωνικής Ασφάλισης (e-ΕΦΚΑ) με εφαρμογή του διανεμητικού συστήματος.
Στον πυλώνα αυτό εντάσσεται ένεκα του υποχρεωτικού της χαρακτήρα και η «νέα» επικουρική σύνταξη του Ταμείου Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ), που όμως, σε αντίθεση με την «παλαιά» επικουρική σύνταξη η οποία είναι διανεμητικού χαρακτήρα, στηρίζεται στο κεφαλαιοποιητικό σύστημα.
Στον δεύτερο πυλώνα εντάσσονται ιδίως τα ΤΕΑ, αλλά και τα Ομαδικά Ασφαλιστήρια Συνταξιοδοτικά Συμβόλαια που διατίθενται μέσω ιδιωτικών ασφαλιστικών εταιρειών. Τα συλλογικά αυτά σχήματα εφαρμόζουν κεφαλαιοποιητικό σύστημα και -κατά κανόνα- είναι προαιρετικού χαρακτήρα. Επιπλέον, προς ενίσχυση της συμμετοχής, προβλέπονται φορολογικά κίνητρα υπέρ των αποταμιευτών ασφαλισμένων ως προς τη φορολογική μεταχείριση των εισφορών και των παροχών.
Στον τρίτο πυλώνα εντάσσεται η ιδιωτική ασφάλιση, ήτοι τα ατομικά ασφαλιστήρια συμβόλαια ζωής συνδεδεμένα με επενδύσεις και τα ατομικά συνταξιοδοτικά προγράμματα. Έχουν προαιρετικό χαρακτήρα και με βάση τα ισχύοντα δεν συνοδεύονται από φορολογικά κίνητρα υπέρ των αποταμιευτών.
Σε επίπεδο μεγεθών, το συνταξιοδοτικό σύστημα στη χώρα μας στηρίζεται σχεδόν καθ’ ολοκληρίαν στις παροχές του πρώτου πυλώνα, καθώς οι λοιποί δύο πυλώνες -συγκριτικά με τα διεθνώς ισχύοντα- έχουν πολύ χαμηλή διείσδυση στον πληθυσμό σε επίπεδο πλήθους ασφαλισμένων, ενώ και το συνολικό ενεργητικό τους (κεφάλαια υπό διαχείριση) είναι ιδιαίτερα χαμηλό τόσο ως απόλυτο μέγεθος όσο και ως ποσοστό του ΑΕΠ.
Ασφαλιστικό και δημογραφική γήρανση Σύμφωνα με την ανάλυση του Ε.Σ., η ισχυρή -σχεδόν καθολική- εξάρτηση του συνταξιοδοτικού συστήματος από τις παροχές του πρώτου πυλώνα θέτει με εμφατικό τρόπο το ζήτημα διασφάλισης της βιωσιμότητάς του (όχι μόνο σε βραχυπρόθεσμη αλλά και σε μεσομακροπρόθεσμη βάση), αλλά και της επάρκειας των χορηγούμενων παροχών.
Λόγω του εφαρμοζόμενου συστήματος (διανεμητικό), στην πράξη τα έσοδα του συστήματος προέρχονται από τρεις πηγές (τριμερής χρηματοδότηση), ήτοι τις εισφορές των εργαζομένων και των εργοδοτών και την κρατική χρηματοδότηση.
Συνεπεία τούτου, η αντοχή του συστήματος επηρεάζεται ουσιωδώς από τα δημογραφικά δεδομένα και τη δυναμική τους, το μέγεθος του εργατικού δυναμικού, την παραγωγικότητα, το ύψος των απολαβών των απασχολουμένων (όσο υψηλότερες είναι αυτές τόσο μεγαλύτερα είναι και τα έσοδα από ασφαλιστικές εισφορές), το ύψος της ανεργίας, τον οικονομικό κύκλο (ανάπτυξη ή ύφεση της ελληνικής οικονομίας) και τις υφιστάμενες δημοσιονομικές δυνατότητες της χώρας από τις οποίες εξαρτάται το ύψος της ετήσιας κρατικής χρηματοδότησης.
Τα δημογραφικά δεδομένα η Ελλάδα αντιμετωπίζει, όπως σημειώνει το Ε.Σ., αντιμετωπίζει ισχυρή δημογραφική πρόκληση, οι σημαντικότερες παράμετροι της οποίας είναι, μεταξύ άλλων, οι εξής:
Το αρνητικό φυσικό ισοζύγιο (γεννήσεις/θάνατοι)
Σύμφωνα με τα δημοσιευμένα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, συνεχίστηκε και το 2024 η αρνητική φυσική μεταβολή, καθώς οι γεννήσεις υπολείπονται των θανάτων κατά 58.449. Με βάση τα επίσημα στοιχεία, η επιδείνωση του φυσικού ισοζυγίου είναι σταθερή κατά την τελευταία δεκαετία.
Μείωση του πληθυσμού
Ο πληθυσμός της Ελλάδας από το 2011 μέχρι και το 2024 μειώθηκε κατά 415 χιλ. άτομα και το 2070, σύμφωνα με τις προβλέψεις της Εθνικής Αναλογιστικής Αρχής84, θα ανέρχεται σε 7,77 εκατ., δηλαδή θα είναι μειωμένος κατά 3,04 εκατ. σε σχέση με το 2011.
Αύξηση του δείκτη γήρανσης
Ο δείκτης γήρανσης το 2024 αυξήθηκε κατά 6,7 μονάδες σε σχέση με το 2023, καθώς ανήλθε σε 178,5 από 171,888 το 2023. Αυτό σημαίνει ότι σε 100 άτομα ηλικίας 0-14 ετών αντιστοιχούν σήμερα 178,5 άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών.
Αύξηση του δείκτη εξάρτησης ηλικιωμένων
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat , ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων, που απεικονίζει τον λόγο των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω προς τα άτομα ηλικίας από 20 έως 64 ετών (οικονομικά ενεργός πληθυσμός), επιδεινώθηκε οριακά το 2024 σε σχέση με το προηγούμενο έτος, καθώς ανήλθε στο 40% (έναντι 39%). Η άνοδος του δείκτη σημαίνει ότι αυξάνεται το ποσοστό των ηλικιωμένων έναντι του εργαζόμενου πληθυσμού. Ο ίδιος δείκτης στην ΕΕ (μέσος όρος) είναι στο 37%.
Αύξηση του Προσδόκιμου ζωής
Εφόσον επαληθευθούν οι σχετικές προβλέψεις, το προσδόκιμο ζωής για άνδρες και γυναίκες κατά την περίοδο 2024-2070 θα αυξηθεί σωρευτικά κατά 7,1 και 5,8 έτη, αντίστοιχα. Η εξέλιξη αυτή, εφόσον δεν συνοδευθεί από αύξηση των ηλικιακών ορίων συνταξιοδότησης, θα οδηγήσει σε επιμήκυνση του συνταξιοδοτικού βίου με ανάλογη επιβάρυνση είτε της συνταξιοδοτικής δαπάνης είτε του ύψους των παροχών (ή κάποιου συνδυασμού αυτών).
Οι παράμετροι του ασφαλιστικού
Από κει και πέρα, άλλα κρίσιμα δεδομένα του ασφαλιστικού συστήματος αφορούν τα εξής:
Σχέση εργατικού δυναμικού και απασχολουμένων με το πλήθος των συνταξιούχων (δείκτης εξάρτησης)
Ο δείκτης εξάρτησης του ασφαλιστικού συστήματος, που προκύπτει από τη σχέση αριθμού συνταξιούχων προς αριθμό απασχολουμένων96, βρίσκεται πλησίον του 0,6 για όλη την περίοδο 2021-2024, παρουσιάζοντας οριακή μόνο βελτίωση κατά την τελευταία τριετία έναντι του 2021, οφειλόμενη στην ταχύτερη αύξηση των απασχολουμένων (συνολικά κατά 217.000) έναντι των συνταξιούχων (συνολικά κατά 40.000).
Η μέση πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης
Σύμφωνα με το ΥΠΕΚΑ, η μέση πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης λόγω γήρατος, με έναρξη συνταξιοδότησης τα έτη 2022-2024, ανέρχεται στα 64 περίπου έτη. Συνταξιοδοτικές παροχές Όσον αφορά τις νέες συνταξιοδοτήσεις (2024), η μέση κύρια σύνταξη, τον Δεκέμβριο του 2024, για τους συνταξιούχους του ιδιωτικού τομέα ανήλθε σε 734,13 ευρώ και για τους συνταξιούχους του δημόσιου τομέα σε 1.272,04 ευρώ.
Συνολική δαπάνη για συντάξεις – Κρατική χρηματοδότηση – Εισφορές
Οι συνταξιοδοτικές δαπάνες αυξήθηκαν κατά 1,36 δις ευρώ σε σχέση με το 2023. Η παρατηρούμενη αύξηση (κατά 4,28%) οφείλεται κυρίως στη νομοθετημένη ετήσια αύξηση των κύριων συντάξεων, καθώς και στη συνέχιση και επιτάχυνση του ρυθμού εκκαθάρισης των εκκρεμών συντάξεων. Θετικά αποτιμώνται η μείωση της κρατικής επιχορήγησης κατά 1,23 δις ευρώ και η αύξηση κατά 1,51 δις ευρώ των εσόδων από εισφορές εργοδοτών/εργαζομένων, συμπεριλαμβανομένων των ρυθμίσεων οφειλών, καθώς και η -έστω οριακή- μείωση των συνταξιοδοτικών δαπανών ως ποσοστό του ΑΕΠ κατά 0,14 ποσοστιαίες μονάδες (από 14,14% σε 14% του ΑΕΠ).
Οι ασφαλιστικές οφειλές
Ειδικά για το 2024, από το σύνολο των οφειλών ύψους 49,29 δις ευρώ, το 40,48% αυτών, ήτοι οφειλές ύψους 19,95 δις ευρώ, ανάγονται στο έτος 2009 ή και παλαιότερα. Επίσης, περίπου 9,8 δις ευρώ χαρακτηρίζονται από το ΚΕΑΟ ως οφειλές πολύ χαμηλής εισπραξιμότητας.
Το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης
Σύμφωνα με το Ε.Σ., το Ταμείο Επικουρικής Κεφαλαιοποιητικής Ασφάλισης (ΤΕΚΑ) που συστάθηκε με τον ν. 4826/2021 -ως νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου- αποτελεί μέρος του συστήματος δημόσιας ασφάλισης (πρώτος πυλώνας) λόγω του υποχρεωτικού του χαρακτήρα για τους νεοεισερχόμενους στην αγορά εργασίας. Ειδικότερα, στην ασφάλιση του ΤΕΚΑ υπάγονται υποχρεωτικά από 1.1.2022 όλα τα πρόσωπα, ανεξαρτήτως ηλικίας, που αναλαμβάνουν για πρώτη φορά ασφαλιστέα εργασία ή απασχόληση.
Επίσης εντάσσονται προαιρετικά, με αίτησή τους, και όσοι κατά την ίδια ημερομηνία (1.1.2022) ήταν ηλικίας μέχρι 35 ετών (γεννηθέντες μετά την 1η.1.1987). Σκοπός του ΤΕΚΑ είναι η χορήγηση επικουρικής σύνταξης με εφαρμογή του κεφαλαιοποιητικού συστήματος προκαθορισμένων εισφορών.
Το ΤΕΚΑ αποτελεί μια σπουδαία κοινωνικοασφαλιστική μεταρρύθμιση καθώς εισάγει για πρώτη φορά το κεφαλαιοποιητικό σύστημα στον κλάδο της επικουρικής ασφάλισης. Όμως, ως εκ του χρόνου έναρξης λειτουργίας του Ταμείου, έχει κυρίως μακροπρόθεσμο ορίζοντα, καθώς θα αποδώσει αποτελέσματα κατά τον χρόνο ωρίμανσης των σχετικών δικαιωμάτων.
Επιπλέον, καθώς τα πρόσωπα που εντάσσονται στο ΤΕΚΑ δεν καταβάλλουν εισφορές που να τροφοδοτούν τις τρέχουσες επικουρικές συντάξεις, δημιουργείται για την τελευταία κατηγορία συνταξιούχων χρηματοδοτικό κενό που προβλέπεται να καλύπτεται μέσω δημόσιας χρηματοδότησης, η οποία σταδιακά θα αυξάνεται (από 0,1% του ΑΕΠ το 2030 θα ανέλθει σε 1,3% του ΑΕΠ το 2070). Εξίσου σημαντική ιδιαιτερότητα του ΤΕΚΑ είναι η νομοθετική πρόβλεψη ότι κατά τον χρόνο επέλευσης των καλυπτόμενων κοινωνικοασφαλιστικών κινδύνων το κράτος εγγυάται την καταβολή ελάχιστης ανταποδοτικής μηνιαίας επικουρικής σύνταξης, γεγονός που αμβλύνει τον επενδυτικό κίνδυνο.
Η αντιμετώπιση των προκλήσεων
Η ανάλυση του Ε.Σ. καταλήγει στο ότι, το ελληνικό συνταξιοδοτικό σύστημα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ισχυρές προκλήσεις που συνίστανται ιδίως στα εξής:
α) Στη λήψη πρωτοβουλιών για τη σταδιακή βελτίωση των δυσμενών δημογραφικών δεικτών. Η επικέντρωση σε πολιτικές ενίσχυσης των γεννήσεων, δημιουργίας δομών στήριξης των νέων οικογενειών ή διευκόλυνσης των εργαζόμενων γονέων, αναμένεται να έχουν θετική επίδραση. Περισσότερο απτά αποτελέσματα μπορεί να έχει η νόμιμη και οργανωμένη μετανάστευση με σκοπό την εργασία, καθώς προκαλεί αυτόματη αύξηση του αριθμού των απασχολουμένων, ενισχύοντας τα έσοδα από ασφαλιστικές εισφορές και συμβάλλοντας στη μεγέθυνση της οικονομίας. Παράλληλα, ο περιορισμός ή η αντιστροφή του φαινομένου του “brain drain”, ιδίως όταν αφορά νέα και υψηλής εξειδίκευσης άτομα, μπορεί να συμβάλλει θετικά.
β) Στην ανάγκη διαρκούς και ενδελεχούς παρακολούθησης των βασικών παραμετρικών συνιστωσών του ασφαλιστικού συστήματος (ύψος και βάση εισφορών, συντελεστές αναπλήρωσης, τρόπος υπολογισμού της σύνταξης, ηλικία συνταξιοδότησης κ.λπ.), ώστε να αποφευχθεί μελλοντικά η διόγκωση της συνταξιοδοτικής δαπάνης.
γ) Στην ενίσχυση της δυναμικής των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και της διόρθωσης των μακροοικονομικών ανισορροπιών, ώστε να επιτευχθούν υψηλοί ρυθμοί ανάπτυξης, αύξηση της παραγωτικότητας και της απασχόλησης, αλλά και αύξηση των μισθών, ώστε να ενισχυθούν τα έσοδα από εισφορές.
δ) Στην ενίσχυση των πρωτοβουλιών αποτελεσματικής διαχείρισης των σωρευμένων ασφαλιστικών οφειλών εκ μέρους του ΚΕΑΟ, ώστε να δημιουργηθεί ρεαλιστική εικόνα για το πράγματι ανακτήσιμο ποσό.
