Ένας πίνακας του Βίνσεντ βαν Γκογκ, που εκτιμάται στα 180 εκατομμύρια δολάρια, βρίσκεται στο επίκεντρο διαμάχης λίγο πριν βγει σε δημοπρασία στη Νέα Υόρκη. Οι κληρονόμοι του Γερμανοεβραίου εκδότη Σάμουελ Φίσερ ζητούν από τον οίκο Sotheby’s να αποσύρει τις «Ανθισμένες καστανιές» (Châtaigniers en fleurs) από τη δημοπρασία της Τετάρτης 18 Νοεμβρίου, υποστηρίζοντας ότι η οικογένειά τους αναγκάστηκε να πουλήσει το έργο το 1936, υπό την οικονομική πίεση και τις διώξεις του ναζιστικού καθεστώτος.
Ο Βαν Γκογκ ζωγράφισε τις «Ανθισμένες καστανιές» στις 24 Μαΐου 1890, στο Οβέρ-συρ-Ουάζ της Γαλλίας, περίπου δύο μήνες πριν από τον θάνατό του. Το έργο είναι το σημαντικότερο της συλλογής Μπλακιέρ-Αριέτα, που συγκρότησε μια εύπορη οικογένεια της Αργεντινής. Η συλλογή περιλαμβάνει δώδεκα έργα των Βαν Γκογκ, Σεζάν, Μονέ και άλλων μεγάλων ζωγράφων, με συνολική εκτιμώμενη αξία 450 εκατομμυρίων δολαρίων. Ο πίνακας είχε παραμείνει μακριά από τη δημόσια θέα για περισσότερες από έξι δεκαετίες και, αν πουληθεί στην εκτιμώμενη τιμή του, θα καταρρίψει το ρεκόρ δημοπρασίας για έργο του Βαν Γκογκ.

Ο Σάμουελ Φίσερ, ιδρυτής του ιστορικού γερμανικού εκδοτικού οίκου S. Fischer Verlag, είχε αγοράσει τον πίνακα το 1909. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, η οικογένειά του τον εμπιστεύτηκε, μαζί με δύο έργα του Πολ Σεζάν, σε γκαλερί του Άμστερνταμ. Μετά τον θάνατο του Φίσερ, το 1934, τον εκδοτικό οίκο ανέλαβε ο γαμπρός του, Γκότφριντ Μπέρμαν Φίσερ (Gottfried Bermann Fischer). Οι ναζιστικές διώξεις είχαν ήδη πλήξει σοβαρά την επιχείρηση, καθώς πολλοί από τους συγγραφείς της είχαν απαγορευτεί. Το 1936 η οικογένεια εγκατέλειψε το Βερολίνο και εγκαταστάθηκε στη Βιέννη. Τρεις μήνες αργότερα, τον Ιούνιο, ο πίνακας πουλήθηκε μέσω της ολλανδικής γκαλερί.
Οι κληρονόμοι υποστηρίζουν ότι η πώληση δεν έγινε με την ελεύθερη βούληση της οικογένειας. Ο εκδοτικός οίκος είχε υποστεί μεγάλες οικονομικές απώλειες λόγω της ναζιστικής πολιτικής, ενώ οι περιορισμοί στη μεταφορά περιουσιακών στοιχείων εκτός Γερμανίας δυσχέραιναν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Ο δικηγόρος τους, Γκούναρ Σνάμπελ (Gunnar Schnabel), ζητά από τον Sotheby’s να αποδείξει ότι ο πίνακας πουλήθηκε στην πραγματική αγοραία αξία του και, κυρίως, ότι η οικογένεια θα είχε αποφασίσει να τον πουλήσει ακόμη και αν οι ναζί δεν είχαν ανέλθει στην εξουσία.
Ο οίκος δημοπρασιών αμφισβητεί ότι η πώληση έγινε υπό εξαναγκασμό. Επικαλείται τα αρχεία της γκαλερί Paul Cassirer, σύμφωνα με τα οποία ο πίνακας πουλήθηκε τον Ιούνιο του 1936 έναντι 68.000 ελβετικών φράγκων, ποσού που αντιστοιχούσε σε περίπου 22.000 δολάρια της εποχής. Ο Sotheby’s υποστηρίζει ότι επρόκειτο για καλή τιμή για έναν πίνακα του Βαν Γκογκ εκείνη την περίοδο και ότι η έρευνά του δεν έχει μέχρι στιγμής αποδείξει πως η οικογένεια εξαναγκάστηκε να τον πουλήσει. Δηλώνει, πάντως, πρόθυμος να συζητήσει με τους κληρονόμους για την εξεύρεση μιας κοινά αποδεκτής λύσης.
Η υπόθεση αναδεικνύει ένα από τα δυσκολότερα ζητήματα στην επιστροφή έργων τέχνης που χάθηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο. Δεν εξετάζεται μόνο αν ένα έργο κατασχέθηκε από τους ναζί, αλλά και αν ο ιδιοκτήτης του αναγκάστηκε να το πουλήσει εξαιτίας των διώξεων, ακόμη και όταν η συναλλαγή πραγματοποιήθηκε σε χώρα που δεν βρισκόταν υπό γερμανική κατοχή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μάλιστα, νομοθετική αλλαγή που τέθηκε σε ισχύ τον Απρίλιο του 2026 διευκολύνει τους κληρονόμους να διεκδικούν έργα που χάθηκαν εξαιτίας των ναζιστικών διώξεων, περιορίζοντας τη δυνατότητα απόρριψης των αξιώσεών τους λόγω της παρέλευσης χρόνου.
Στις 5 Νοεμβρίου, δικαστήριο του Παρισιού διέταξε να ακυρωθεί η πώληση ενός πίνακα του Καμίλ Πισαρό, που είχε δημοπρατήσει ο Sotheby’s στο Λονδίνο το 2024, και να επιστραφεί το έργο στους κληρονόμους του Εβραίου τραπεζίτη Σολομόν Φλαβιάν (Salomon Flavian). Το δικαστήριο έκρινε ότι ο πίνακας είχε λεηλατηθεί το 1941 και υποχρέωσε τον οίκο να αποκαλύψει την ταυτότητα του αγοραστή. Ο Sotheby’s εξετάζει το ενδεχόμενο να προσβάλει την απόφαση, ενώ παραμένει ανοιχτό το ζήτημα της εφαρμογής της στη Βρετανία.
Στην περίπτωση του Βαν Γκογκ, η οικονομική διακύβευση είναι ιδιαίτερα μεγάλη. Ο Sotheby’s έχει εγγυηθεί στους πωλητές ένα ελάχιστο ποσό για το έργο, το οποίο δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Η αμφισβήτηση του ιστορικού ιδιοκτησίας του πίνακα μπορεί να αποθαρρύνει υποψήφιους αγοραστές, ακόμη και αν επιτευχθεί συμφωνία με τους κληρονόμους του Φίσερ. Ειδικοί της αγοράς τέχνης επισημαίνουν ότι ενδεχόμενες νέες διεκδικήσεις θα μπορούσαν να περιπλέξουν ακόμη περισσότερο την πώληση.
Οι δικηγόροι του Sotheby’s και των κληρονόμων αναμένεται να συναντηθούν τη Δευτέρα 16 Νοεμβρίου στο Μανχάταν, για να εξετάσουν το ενδεχόμενο συμβιβασμού. Μέχρι στιγμής δεν έχει ανακοινωθεί συμφωνία ή απόσυρση του πίνακα από τη δημοπρασία της Τετάρτης.
Διαβάστε ακόμη:
- Περιφέρεια Αττικής: Το ΠΑΣΟΚ αναζητά τον «εκλεκτό» μετά το «όχι» του Κωνσταντάτου
- Από τη λάντζα στη διαχείριση εκατομμυρίων: Το «κόλπο» με τους αχυράνθρωπους
- Τα σενάρια της ΝΔ για τους μεγάλους δήμους και το «χαρτί» του Άγγελου Συρίγου
- Νέο «φάουλ» της Κωνσταντοπούλου: Οι αιχμές για το «Γεννηματάς» και η πραγματικότητα
