Για περισσότερα από 130 χρόνια η ιστορία του θανάτου του Βίνσεντ βαν Γκογκ θεωρούνταν λυμένη υπόθεση. Όμως μια ομάδα ερευνητών υποστηρίζει ότι ο κορυφαίος Ολλανδός ζωγράφος δεν αυτοκτόνησε ποτέ, αλλά δολοφονήθηκε και η αλήθεια αποκρύφτηκε. Πόσο βάσιμη είναι αυτή η θεωρία και γιατί συνεχίζει να προκαλεί έντονες αντιδράσεις;
Ο θάνατος του Βίνσεντ βαν Γκογκ αποτελεί μία από τις πιο γνωστές ιστορίες στην παγκόσμια ιστορία της τέχνης. Η επίσημη εκδοχή αναφέρει ότι στις 27 Ιουλίου 1890 ο σπουδαίος ζωγράφος αυτοπυροβολήθηκε σε ένα χωράφι με σιτάρι στο Οβέρ-σιρ-Ουάζ της Γαλλίας, υπέκυψε στα τραύματά του περίπου 30 ώρες αργότερα και άφησε πίσω του ένα ανεκτίμητο καλλιτεχνικό έργο.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, η θεωρία αυτή αμφισβητείται όλο και περισσότερο από μια μικρή ομάδα ερευνητών, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι ο Βαν Γκογκ δεν έβαλε τέλος στη ζωή του, αλλά έπεσε θύμα δολοφονίας.
Η υπόθεση έχει προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε ιστορικούς τέχνης, γιατρούς και ερευνητές, με αρκετούς να τη χαρακτηρίζουν ενδιαφέρουσα αλλά χωρίς επαρκή αποδεικτικά στοιχεία, ενώ άλλοι επιμένουν πως υπάρχουν σοβαρά ερωτήματα που δεν έχουν απαντηθεί ποτέ.
Η επίσημη εκδοχή του θανάτου
Σύμφωνα με τα ιστορικά αρχεία, ο Βαν Γκογκ εγκαταστάθηκε την άνοιξη του 1890 στο Οβέρ-σιρ-Ουάζ, κοντά στο Παρίσι, όπου δημιούργησε με εντυπωσιακή ταχύτητα δεκάδες πίνακες.
Παρά τη δημιουργική του έκρηξη, αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας, ενώ ανησυχούσε για την οικονομική κατάσταση του αδελφού του Τεό και για το μέλλον του.
Στις 27 Ιουλίου τραυματίστηκε από πυροβολισμό στην κοιλιά. Παρά το σοβαρό τραύμα, κατάφερε να επιστρέψει μόνος του στο πανδοχείο όπου διέμενε και πέθανε δύο ημέρες αργότερα.
Η εκδοχή της αυτοκτονίας έγινε αποδεκτή σχεδόν από το σύνολο των ιστορικών και παρέμεινε αδιαμφισβήτητη για περισσότερο από έναν αιώνα.
Η θεωρία που αλλάζει τα πάντα
Στο επίκεντρο της αμφισβήτησης βρίσκεται ο Αμερικανός συνταξιούχος ωτορινολαρυγγολόγος Ίρβ Άρενμπεργκ, ο οποίος αφιέρωσε περισσότερα από 30 χρόνια στη μελέτη της ζωής και του θανάτου του διάσημου ζωγράφου.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι υπάρχουν σημαντικά κενά στην επίσημη εκδοχή.
Μεταξύ άλλων επισημαίνει:
- δεν βρέθηκε ποτέ σημείωμα αυτοκτονίας,
- δεν υπήρχαν εγκαύματα από πυρίτιδα, τα οποία συνήθως εμφανίζονται σε πυροβολισμό από πολύ κοντινή απόσταση,
- η πορεία της σφαίρας, σύμφωνα με βαλλιστικές δοκιμές που επικαλείται, δεν ταιριάζει εύκολα με αυτοπυροβολισμό,
- ο Βαν Γκογκ είχε αγοράσει νέα υλικά ζωγραφικής λίγες ημέρες πριν πεθάνει και σχεδίαζε νέα έργα,
- υπάρχουν μαρτυρίες ότι ζητούσε από τους γιατρούς να αφαιρέσουν τη σφαίρα, κάτι που, σύμφωνα με τον Άρενμπεργκ, δείχνει άνθρωπο που ήθελε να επιβιώσει.
Η θεωρία περί δολοφονίας
Το πιο αμφιλεγόμενο μέρος της έρευνας αφορά τον γιατρό του ζωγράφου, Πολ Γκασέ.
Ο Άρενμπεργκ υποστηρίζει ότι ο Βαν Γκογκ είχε αναπτύξει στενή σχέση με την 20χρονη κόρη του γιατρού, Μαργκερίτ Γκασέ, την οποία είχε ζωγραφίσει σε αρκετά έργα.
Σύμφωνα με το σενάριό του, ο πατέρας της αντέδρασε έντονα στη σχέση αυτή.
Η θεωρία αναφέρει ότι ύστερα από καβγά κοντά σε έναν αχυρώνα, ο Βαν Γκογκ πυροβολήθηκε και στη συνέχεια ο θάνατός του παρουσιάστηκε ως αυτοκτονία, ενώ ο ίδιος δεν αποκάλυψε την αλήθεια για να προστατεύσει τη νεαρή γυναίκα.
Οι υποστηρικτές της θεωρίας κάνουν λόγο ακόμη και για ένα «έγκλημα τιμής», χωρίς όμως να υπάρχουν άμεσα αποδεικτικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν αυτή την εκδοχή.
Η άλλη θεωρία: Μήπως τον πυροβόλησαν κατά λάθος;
Η θεωρία της δολοφονίας δεν είναι η μοναδική εναλλακτική εκδοχή.
Το 2011 οι βιογράφοι Στίβεν Νάιφεχ και Γκρέγκορι Γουάιτ Σμιθ πρότειναν ότι ο Βαν Γκογκ ίσως πυροβολήθηκε κατά λάθος από δύο έφηβους που έπαιζαν με ένα περίστροφο.
Σύμφωνα με το σενάριό τους, ο ζωγράφος επέλεξε να αναλάβει ο ίδιος την ευθύνη, ώστε να προστατεύσει τα παιδιά από τις συνέπειες.
Η θεωρία αυτή επίσης δεν έχει επιβεβαιωθεί και παραμένει αντικείμενο συζήτησης.
Τι απαντούν οι ιστορικοί τέχνης
Η μεγάλη πλειονότητα των ειδικών εξακολουθεί να θεωρεί ότι ο Βαν Γκογκ αυτοκτόνησε.
Ερευνητές του Μουσείου Βαν Γκογκ στο Άμστερνταμ υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν αξιόπιστα ιστορικά στοιχεία που να στηρίζουν το σενάριο της δολοφονίας.
Παράλληλα επισημαίνουν ότι οι υποστηρικτές της θεωρίας επιλέγουν μόνο όσα στοιχεία ενισχύουν την άποψή τους, αγνοώντας σημαντικές μαρτυρίες της εποχής.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον γιατρό Πολ Γκασέ, ο οποίος παρέμεινε στο πλευρό του ζωγράφου μέχρι το τέλος της ζωής του και αφιέρωσε πολλά χρόνια στη διατήρηση της μνήμης και του έργου του.
Γιατί η υπόθεση εξακολουθεί να συναρπάζει
Ο Βαν Γκογκ πούλησε μόλις έναν πίνακα όσο ζούσε.
Σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους όλων των εποχών, με έργα που κοστίζουν εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ και εκτίθενται στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου.
Ίσως γι’ αυτό κάθε νέα θεωρία γύρω από τη ζωή και τον θάνατό του προκαλεί τεράστιο ενδιαφέρον.
Μυστήριο ή ιστορικό γεγονός;
Μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί κάποιο νέο στοιχείο που να ανατρέπει οριστικά την επίσημη εκδοχή του θανάτου του Βίνσεντ βαν Γκογκ.
Η θεωρία της δολοφονίας εξακολουθεί να αποτελεί μια αμφισβητούμενη υπόθεση εργασίας και όχι ιστορικά αποδεδειγμένο γεγονός.
Παρ’ όλα αυτά, το μυστήριο γύρω από τις τελευταίες ώρες της ζωής του εξακολουθεί να τροφοδοτεί βιβλία, ντοκιμαντέρ και έρευνες, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, ο Βαν Γκογκ εξακολουθεί να συναρπάζει τον κόσμο όσο λίγοι καλλιτέχνες στην ιστορία
