Στην ήσυχη ολλανδική πόλη του Βέλντχοβεν, χτυπά –θεωρητικά– η καρδιά της σύγχρονης παγκόσμιας οικονομίας. Εκεί εδρεύει η ASML, ο «σιωπηλός γίγαντας» που κατέχει το απόλυτο μονοπώλιο στην πιο περίπλοκη μηχανική κατασκευή που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος: τις μηχανές λιθογραφίας ακραίου υπεριώδους (EUV). Χωρίς αυτές, ας μην γελιόμαστε, ο σύγχρονος κόσμος καταρρέει.
Δεν υπάρχει ChatGPT, δεν υπάρχει iPhone 16, δεν υπάρχουν τα «έξυπνα» οπλικά συστήματα που διασφαλίζουν την –εύθραυστη πλέον– δυτική κυριαρχία. Η ASML ήταν, και παραμένει για την ώρα, ο θεματοφύλακας της τεχνολογικής υπεροχής της Δύσης.
Ή τουλάχιστον, έτσι θέλαμε να πιστεύουμε.
Διότι χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, σε ένα εργαστήριο υψίστης ασφαλείας στη Σενζέν, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και κάτω από το άγρυπνο βλέμμα του Κομμουνιστικού Κόμματος, συντελείται μια τεκτονική αλλαγή που απειλεί να μετατρέψει τα δυτικά μονοπώλια σε απλές παρενθέσεις της ιστορίας. Εκεί, Κινέζοι επιστήμονες, λειτουργώντας σε καθεστώς απόλυτης μυστικότητας που θυμίζει κατασκοπικό θρίλερ του Ψυχρού Πολέμου, πέτυχαν αυτό που η Ουάσιγκτον προσπαθούσε μάταια να αποτρέψει εδώ και μια δεκαετία: την ενεργοποίηση ενός λειτουργικού πρωτοτύπου μηχανής EUV.
Η ύβρις των κυρώσεων και το μπούμερανγκ
Για να αντιληφθούμε το μέγεθος της στρατηγικής αποτυχίας της Δύσης, πρέπει να κοιτάξουμε κατάματα το δόγμα πάνω στο οποίο βασίστηκε. Η λογική των ΗΠΑ και των συμμάχων τους ήταν απλή, σχεδόν απλοϊκή: «Αποκόψτε την Κίνα από την τεχνολογία αιχμής και θα παγώσετε την ανάπτυξή της στον χρόνο». Οι περιορισμοί στις εξαγωγές, που ξεκίνησαν το 2018 και κορυφώθηκαν επί Μπάιντεν, είχαν ως στόχο να καταδικάσουν το Πεκίνο σε μια αιώνια τεχνολογική εφηβεία.
Ωστόσο, η ιστορία της γεωοικονομίας διδάσκει ότι οι κυρώσεις σε μια υπερδύναμη με αστείρευτους πόρους σπάνια φέρνουν το επιθυμητό αποτέλεσμα. Αντιθέτως, λειτουργούν ως επιταχυντής. Υπάρχει ένα δυσάρεστο, ειρωνικό παράδοξο εδώ: Όσο η Κίνα είχε πρόσβαση –έστω και περιορισμένη– στις δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού, είχε το κίνητρο να παραμείνει ενταγμένη στο παγκόσμιο σύστημα. Τη στιγμή που η Ουάσιγκτον έκλεισε τη στρόφιγγα, αφαίρεσε κάθε κίνητρο εξάρτησης.
Όπως εύστοχα έχουν προειδοποιήσει ο CEO της Nvidia, Jensen Huang, και ο Christophe Fouquet της ASML, οι περιορισμοί δεν γονάτισαν την Κίνα. Την κινητοποίησαν. Την ανάγκασαν να τρέξει. Ο αποκλεισμός κατέστησε την «μερική πρόσβαση» θανάσιμο κίνδυνο. Η μόνη λογική αντίδραση ήταν η πλήρης, κάθετη ολοκλήρωση. Το Πεκίνο δεν θέλει πια να αγοράσει το τσιπ. Θέλει να κατέχει το εργοστάσιο, τη μηχανή, τη γνώση. Και όπως δείχνουν τα πράγματα, είναι διατεθειμένο να πληρώσει οποιοδήποτε τίμημα.
Το «Μανχάταν πρότζεκτ» της Ανατολής
Το εγχείρημα στη Σενζέν δεν είναι απλώς ένα βιομηχανικό έργο. Είναι ζήτημα εθνικής επιβίωσης. Ο δυτικός Τύπος το αποκαλεί το «Μανχάταν Πρότζεκτ» της Κίνας, και η αναλογία είναι ανατριχιαστικά ακριβής. Όπως το 1942 οι ΗΠΑ επιστράτευσαν τα λαμπρότερα μυαλά για να προλάβουν τους Ναζί στην κατασκευή της ατομικής βόμβας, έτσι και η Κίνα σήμερα, υπό την εποπτεία του στενού συνεργάτη του Σι, Ντινγκ Σιαοξιάνγκ, έχει εξαπολύσει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο καινοτομίας.
Επικεφαλής αυτού του πολέμου δεν είναι κάποιος στρατηγός, αλλά η Huawei. Η εταιρία που οι ΗΠΑ προσπάθησαν να «στραγγαλίσουν», έχει μετατραπεί στον επιχειρησιακό βραχίονα του κινεζικού κράτους. Δεν λειτουργεί με όρους αγοράς, αλλά ως ο ενορχηστρωτής ενός δικτύου χιλιάδων μηχανικών, κρατικών ινστιτούτων και εταιρειών-δορυφόρων όπως η SiCarrier.
Οι λεπτομέρειες είναι συγκλονιστικές. Μιλάμε για έναν στρατό μηχανικών που ζουν και εργάζονται σε «σιλό», χωρίς να γνωρίζουν τι κάνει η διπλανή ομάδα για λόγους ασφαλείας. Το πιο εντυπωσιακό όμως είναι η «αλίευση» εγκεφάλων. Η Κίνα έχει επαναπατρίσει πρώην μηχανικούς της ASML –όπως τον φυσικό Lin Nan– και προσελκύει ταλέντα προσφέροντας αμοιβές που ζαλίζουν, σπίτια, ακόμη και διπλές υπηκοότητες κατά παρέκκλιση του νόμου. Αυτοί οι άνθρωποι μεταφέρουν τη «σιωπηρή γνώση» (tacit knowledge), αυτή που δεν κλέβεται με hacking, αλλά κουβαλιέται μόνο μέσα στο ανθρώπινο μυαλό.
Το πρωτότυπο μηχάνημα, το οποίο φέρεται να ολοκληρώθηκε στις αρχές του 2025 και καταλαμβάνει τον χώρο ενός ολόκληρου εργοστασίου, είναι το αποτέλεσμα μιας γιγαντιαίας επένδυσης πόρων και ανθρώπινου κεφαλαίου. Ο στόχος για παραγωγή τσιπ AI έως το 2028 –με το 2030 να φαντάζει ως πιο ρεαλιστικό ορόσημο– δείχνει ότι η Κίνα δεν παίζει για να συμμετάσχει, αλλά για να κυριαρχήσει, ή τουλάχιστον να καταστεί άτρωτη στους εκβιασμούς.
Ασύμμετρος πόλεμος: Η τεχνολογική λαιμητόμος
Γιατί όμως τόση φασαρία για μια μηχανή; Η λιθογραφία EUV είναι το τελικό σύνορο. Είναι η διαδικασία χάραξης κυκλωμάτων με ακρίβεια νανομέτρων, απαιτώντας τεχνολογία που συνορεύει με τη μαγεία: βομβαρδισμό σταγόνων κασσίτερου με λέιζερ 50.000 φορές το δευτερόλεπτο για τη δημιουργία πλάσματος θερμότερου από τον ήλιο.
Εδώ η Κίνα κάνει την κίνηση ματ. Αντί να προσπαθήσει να αντιγράψει τυφλά την ASML που χρησιμοποιεί λέιζερ διοξειδίου του άνθρακα (CO2) –μια τεχνολογία «κλειδωμένη» από δυτικές πατέντες– χαράζει δικό της μονοπάτι. Οι κινεζικές ομάδες στρέφονται στα λέιζερ στερεάς κατάστασης (SSLD). Είναι μια στρατηγική «ασύμμετρου πολέμου». Η Κίνα κατέχει ήδη το 34% των παγκόσμιων πατεντών σε αυτή την τεχνολογία.
Τα αποτελέσματα; Ελπιδοφόρα αλλά και τρομακτικά δύσκολα. Η ομάδα του Lin Nan πέτυχε απόδοση μετατροπής 3,42%, νούμερο εντυπωσιακό για τα δεδομένα. Όμως, η ισχύς εξόδου των 100 Watt απέχει ακόμη από τα 600 Watt που απαιτεί η μαζική παραγωγή της ASML. Η Κίνα βρίσκεται τώρα σε αυτό που στη βιομηχανία ονομάζεται «Κοιλάδα του Θανάτου»: το σημείο όπου τα πρωτότυπα πρέπει να γίνουν εργοστάσια.
Η ρεαλιστική ματιά και η επόμενη μέρα
Ας μην αιθεροβατούμε. Ο δρόμος για το Πεκίνο είναι σπαρμένος με αγκάθια. Η κινεζική βιομηχανία ημιαγωγών μαστίζεται από σκάνδαλα διαφθοράς – το περίφημο «Big Fund» είδε ηγετικά στελέχη του να καταλήγουν στη φυλακή. Η τεχνολογία που επέλεξαν έχει φυσικά όρια στην κλιμάκωση. Επιπλέον, το να φτιάξεις μία μηχανή είναι άθλος. Το να φτιάξεις εκατοντάδες που να δουλεύουν 24/7 χωρίς αστοχίες, είναι θαύμα.
Όμως, το κρίσιμο γεωπολιτικό δεδομένο είναι ότι το φράγμα έσπασε. Οι δυτικοί αναλυτές, εφησυχασμένοι στην υπεροψία τους, προέβλεπαν ότι η Κίνα θα χρειαζόταν 15 χρόνια. Τώρα μιλάμε για λειτουργικά τσιπ ίσως και το 2028. Η ταχύτητα είναι τρομακτική.
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα. Η προσπάθεια της Δύσης να «στραγγαλίσει» τον ασιατικό γίγαντα όχι μόνο απέτυχε, αλλά δημιούργησε έναν ανταγωνιστή που δεν έχει πλέον τίποτα να χάσει. Η Κίνα χτίζει ένα παράλληλο σύμπαν τεχνολογίας, «κανιβαλίζοντας» μηχανήματα και χρησιμοποιώντας τεχνογνωσία που «φυγαδεύτηκε» από την Ευρώπη.
Οδηγούμαστε με μαθηματική ακρίβεια σε έναν τεχνολογικό διπολισμό: δύο ξεχωριστά οικοσυστήματα, ασύμβατα μεταξύ τους, που θα ανταγωνίζονται για επιρροή. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Κίνα θα φτάσει στην κορυφή, αλλά πώς θα αντιδράσει η Δύση όταν συνειδητοποιήσει ότι το μονοπώλιό της ήταν απλώς μια ιστορική παρένθεση. Η αλαζονεία των κυρώσεων έδωσε τη θέση της στον πανικό της πραγματικότητας. Και όπως δείχνουν τα πράγματα στη Σενζέν, το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης –και κατ’ επέκταση της παγκόσμιας ισχύος– δεν θα γράφεται πια αποκλειστικά με λατινικούς χαρακτήρες.
