Μέσα σε δύο αιώνες το κέντρο βάρους της παγκόσμιας οικονομίας πραγματοποίησε μια εντυπωσιακή διαδρομή: από την Ασία πέρασε στην Ευρώπη, στη συνέχεια στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και σήμερα μετακινείται εκ νέου προς Ανατολάς.

Τα ιστορικά στοιχεία για το παγκόσμιο ΑΕΠ σε όρους ισοτιμίας αγοραστικής δύναμης αποτυπώνουν την άνοδο και την πτώση αυτοκρατοριών και οικονομικών υπερδυνάμεων. Το 1820 η Κίνα αντιπροσώπευε περίπου 28,6% της παγκόσμιας οικονομικής παραγωγής, ενώ οι νεαρές τότε Ηνωμένες Πολιτείες μόλις το 2,3%. Δύο αιώνες αργότερα, η Κίνα βρίσκεται ξανά πάνω από το ένα πέμπτο της παγκόσμιας οικονομίας.

Ο 19ος αιώνας της Βρετανίας

Η μεγάλη ανατροπή ήρθε με τη Βιομηχανική Επανάσταση. Η Βρετανία υπήρξε η πρώτη χώρα που βιομηχανοποιήθηκε και η οικονομική ισχύς της, σε συνδυασμό με την τεράστια αποικιακή αυτοκρατορία της, την κατέστησε την κυρίαρχη δύναμη του 19ου αιώνα.

Το 1845 η Βρετανική Αυτοκρατορία αντιπροσώπευε το 23,8% του παγκόσμιου ΑΕΠ, σχεδόν ένα στα τέσσερα δολάρια της παγκόσμιας παραγωγής. Καθοριστικό οικονομικό ρόλο είχε η Ινδία, η σημαντικότερη κτήση της Αυτοκρατορίας μέχρι την ανεξαρτησία της το 1947.

Ήταν η περίοδος της λεγόμενης «Pax Britannica»: το Λονδίνο αποτελούσε παγκόσμιο χρηματοοικονομικό κέντρο, το βρετανικό εμπόριο εξαπλωνόταν σε όλες τις ηπείρους και το Βασιλικό Ναυτικό προστάτευε τις θαλάσσιες εμπορικές οδούς μιας αυτοκρατορίας για την οποία λεγόταν ότι «ο ήλιος δεν δύει ποτέ».

Παράλληλα ενισχύονταν και οι υπόλοιπες μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Η Γαλλία έφτασε στο υψηλότερο μερίδιό της το 1858 με 6,6%, ενώ η Γερμανία άγγιξε το 8,8% το 1913, ακριβώς πριν από το ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ο 20ός αιώνας έγινε αμερικανικός

Οι δύο Παγκόσμιοι Πόλεμοι άλλαξαν ριζικά την ισορροπία δυνάμεων. Η Ευρώπη βγήκε εξαντλημένη και κατεστραμμένη, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες εξελίχθηκαν στη νέα οικονομική υπερδύναμη.

Το 1944 οι ΗΠΑ έφτασαν να αντιπροσωπεύουν το 29,7% του παγκόσμιου ΑΕΠ, το υψηλότερο μερίδιο που καταγράφεται για οποιαδήποτε οικονομία στη σύγχρονη περίοδο του συγκεκριμένου συνόλου δεδομένων.

Η αμερικανική κυριαρχία στηρίχθηκε στην τεράστια βιομηχανική παραγωγή, στην τεχνολογική υπεροχή, στο εμπόριο και στη χρηματοπιστωτική ισχύ. Μετά το Bretton Woods, το δολάριο βρέθηκε στην καρδιά του διεθνούς νομισματικού συστήματος, ενώ αμερικανικές επιχειρήσεις εξελίχθηκαν σε παγκόσμιους πρωταγωνιστές.

Οι ΗΠΑ εξακολουθούν σήμερα να είναι η μεγαλύτερη οικονομία του κόσμου σε ονομαστικό ΑΕΠ και να κυριαρχούν στις κατατάξεις των μεγαλύτερων και πλέον κερδοφόρων επιχειρήσεων. Ωστόσο, σε όρους αγοραστικής δύναμης, το σχετικό βάρος τους στην παγκόσμια παραγωγή έχει περιοριστεί: από 29,7% το 1944 σε περίπου 14,7% το 2025.

Η μεγάλη επιστροφή της Κίνας

Η εντυπωσιακότερη μεταβολή των τελευταίων δεκαετιών είναι η επανεμφάνιση της Κίνας.

Η χώρα που αποτελούσε οικονομικό γίγαντα στις αρχές του 19ου αιώνα έχασε τεράστιο έδαφος καθώς δεν ακολούθησε τον ρυθμό εκβιομηχάνισης της Δύσης και πέρασε διαδοχικές περιόδους πολέμων, πολιτικής αστάθειας και οικονομικής αποδιοργάνωσης. Η Παγκόσμια Τράπεζα έχει καταγράψει ότι το κινεζικό μερίδιο της παγκόσμιας παραγωγής είχε υποχωρήσει κοντά στο 5% γύρω στο 1950.

Η μεγάλη αντιστροφή ξεκίνησε με τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και τη σταδιακή μετατροπή της χώρας στο μεγαλύτερο βιομηχανικό κέντρο του πλανήτη.

Μέχρι το 2025 η Κίνα είχε φτάσει στο 21,8% του παγκόσμιου ΑΕΠ σε όρους PPP, έχοντας πλέον μεγαλύτερο μερίδιο από τις Ηνωμένες Πολιτείες με τη συγκεκριμένη μέτρηση.

Ανεβαίνει και η Ινδία

Η μετατόπιση προς την Ασία δεν περιορίζεται στην Κίνα. Η Ινδία έφτασε στο 9% του παγκόσμιου ΑΕΠ το 2025, από 3,9% το 1960 και 4,3% το 1995.

Κίνα και Ινδία αντιπροσωπεύουν πλέον από κοινού περίπου 30,8% της παγκόσμιας παραγωγής σε όρους αγοραστικής δύναμης.

Την αντίθετη πορεία ακολουθεί η Ευρώπη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έφτασε στο υψηλότερο σημείο της το 2007, όταν αντιπροσώπευε περίπου 17,9% του παγκόσμιου ΑΕΠ, όμως το μερίδιό της έχει έκτοτε περιοριστεί, επηρεασμένο μεταξύ άλλων από την ταχύτερη ανάπτυξη των αναδυόμενων οικονομιών και την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου.

Ο 21ος αιώνας θα είναι ασιατικός;

Η ιστορική εικόνα δημιουργεί την εντύπωση μιας τεράστιας κυκλικής διαδρομής. Πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση, μεγάλο μέρος της παγκόσμιας οικονομικής δραστηριότητας βρισκόταν στην Ασία. Η Δύση κυριάρχησε για περίπου δύο αιώνες και σήμερα το οικονομικό βάρος μετατοπίζεται και πάλι ανατολικά.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η αμερικανική κυριαρχία τελειώνει. Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαθέτουν πλεονεκτήματα που δεν αποτυπώνονται πλήρως στο ποσοστό του παγκόσμιου ΑΕΠ: το δολάριο, τις κεφαλαιαγορές, τις κορυφαίες τεχνολογικές εταιρείες, τα μεγαλύτερα πανεπιστήμια και ένα ισχυρό οικοσύστημα καινοτομίας.

Ούτε η άνοδος της Κίνας είναι δεδομένο ότι θα συνεχιστεί με τους ίδιους ρυθμούς. Η γήρανση του πληθυσμού, η παραγωγικότητα και η ανάγκη μετάβασης σε ένα διαφορετικό αναπτυξιακό μοντέλο αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για το Πεκίνο.

Ένα συμπέρασμα, ωστόσο, προκύπτει καθαρά από τα στοιχεία δύο αιώνων: η οικονομική κυριαρχία δεν είναι μόνιμη. Το 1820 το κέντρο βάρους βρισκόταν στην Ασία, τον 19ο αιώνα μετακινήθηκε στη Βρετανία, τον 20ό στις Ηνωμένες Πολιτείες και στον 21ο ο παγκόσμιος οικονομικός χάρτης γίνεται ξανά περισσότερο πολυπολικός — με την Ασία να διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο κομμάτι του.

Διαβάστε ακόμη: