Από το 1960, οπότε δημιουργήθηκε, καθόριζε επί δεκαετίες τις τιμές του πετρελαίου, γνώρισε ημέρες δόξας τη δεκαετία του 1970 και συντάραξε την παγκόσμια οικονομία με το πετρελαϊκό εμπάργκο, την εκδίκηση των αραβικών χωρών για τη στήριξη των ΗΠΑ και του δυτικού κόσμου προς το Ισραήλ στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ. Ηταν ίσως η σημαντικότερη προσπάθεια των πετρελαιοπαραγωγών χωρών της Μέσης Ανατολής να υπερασπιστούν τα συμφέροντά τους έναντι της Δύσης και να εκμεταλλευτούν τον πακτωλό των ενεργειακών τους πόρων. Η βασιλεία του όμως φαίνεται πως τείνει προς το τέλος της ή τουλάχιστον παρακμάζει καθοριστικά, καθώς οι χώρεςμέλη του ΟΠΕΚ τελευταία φυλλορροούν και η έξοδός τους τον αποδυναμώνει, ενώ φέρνει στο φως τις φυγόκεντρες δυνάμεις στους κόλπους του.

Όπως σημειώνει ρεπορτάζ της Καθημερινής, όταν μέσα στην εβδομάδα έγινε γνωστή η είδηση ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αποχωρούν από τον ΟΠΕΚ, η τιμή του πετρελαίου brent ήταν σε επίπεδα πάνω από τα 111 δολ. το βαρέλι. Αντανακλούσε, όμως, περισσότερο την ανησυχία της παγκόσμιας αγοράς για τις άκρως σημαντικές εξελίξεις στον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν και όχι τόσο για τον αντίκτυπο της απόσχισης στην αγορά πετρελαίου. Aλλωστε, με την απόσχισή τους τα Εμιράτα έχουν, έστω και θεωρητικά, τη δυνατότητα να αυξήσουν την παραγωγή πετρελαίου έως και στα 5 εκατ. βαρέλια την ημέρα, καθώς απελευθερώνονται από τις ποσοστώσεις των 3,4 εκατ. βαρελιών την ημέρα που τους επέβαλε η συμμόρφωση με τις ποσοστώσεις του ΟΠΕΚ. Αυτό σημαίνει ότι μπορούν εφεξής να αυξήσουν την παγκόσμια προσφορά πετρελαίου και να οδηγήσουν σε υποχώρηση τις τιμές του. Ο πόλεμος κατά του Ιράν και ο αποκλεισμός των Στενών του Ορμούζ, ως αναμενόμενο συνεπακόλουθό του, επηρεάζει ήδη και θα επηρεάσει περαιτέρω την αγορά πετρελαίου και την παγκόσμια οικονομία πολύ περισσότερο από την αποχώρηση ενός, έστω και του τρίτου σε παραγωγή, μέλους του διεθνούς καρτέλ.

Η εξέλιξη αναμφίβολα, πάντως, αποτελεί παράγοντα αποδυνάμωσης τόσο της ντε φάκτο ηγετικής δύναμης του ΟΠΕΚ, της Σαουδικής Αραβίας, με την οποία τα Εμιράτα βρίσκονταν σε κάποιου είδους κόντρας επί χρόνια τόσο για τις ποσοστώσεις όσο και για ζητήματα ευρύτερης πολιτικής, όπως για τη φιλική στάση του έναντι του Ισραήλ. Αποτελεί, επίσης, παράγοντα αποδυνάμωσης και του ίδιου του ΟΠΕΚ επειδή έπεται σειράς αποχωρήσεων άλλων μελών, αλλά και επειδή η συγκυρία και οι φυγόκεντρες δυνάμεις στους κόλπους του ΟΠΕΚ τον βρίσκουν ήδη αποδυναμωμένο. Για όσους παρακολουθούν τις εξελίξεις στην αγορά πετρελαίου είναι σαφές ότι έχει μειωθεί η δυνατότητα του διεθνούς καρτέλ να καθορίζει τις τιμές στην παγκόσμια αγορά, όπως έκανε επί δεκαετίες. Το τοπίο έχει μεταβάλει η σχιστολιθική επανάσταση των ΗΠΑ, που έχει καταστήσει την υπερδύναμη πρώτη σε παραγωγή πετρελαίου και εξαγωγέα «μαύρου χρυσού».

Η ανατροπή έγινε για πρώτη φορά αισθητή τον Ιούνιο του 2014, όταν το Ισλαμικό Κράτος κατέλαβε τη Μοσούλη και το διυλιστήριό της, ένα από τα μεγαλύτερα διυλιστήρια του Ιράκ. Επειτα από μια άμεση αλλά πρόσκαιρη άνοδο πάνω από τα 100 δολ. το βαρέλι, η τιμή του πετρελαίου άρχισε τον ίδιο μήνα να υποχωρεί ραγδαία, παρέμεινε σε πτωτική πορεία σε όλη τη διάρκεια του 2014 και μέχρι τον Ιανουάριο του 2015, οπότε και κατρακύλησε σε επίπεδα κάτω από τα 50 δολ. το βαρέλι. Και όμως, η κυριαρχία του Ισλαμικού Κράτους στη Μοσούλη συνεχιζόταν και διήρκεσε για τρία χρόνια, καθώς η πόλη απελευθερώθηκε το καλοκαίρι του 2017. Ηταν μια πρωτοφανής εξέλιξη στην αγορά πετρελαίου, να φλέγεται η Μέση Ανατολή και το πετρέλαιο να έχει πάρει για τα καλά την κατιούσα. Και ήταν η αντανάκλαση αυτής της αντιστροφής στον παγκόσμιο ενεργειακό χάρτη, χάρη στο αμερικανικό σχιστολιθικό πετρέλαιο.

Με την αποδυνάμωσή του ο ΟΠΕΚ αφήνει χώρο σε άλλους σχηματισμούς όπως, για παράδειγμα, στην ιστορικά παράδοξη συμμαχία των άλλοτε ανταγωνιστών Σαουδικής Αραβίας και Ρωσίας. Η Ρωσία αποτελεί από το 2016 άτυπο μέλος του καρτέλ, του ΟΠΕΚ+ όπως αποκαλείται έκτοτε, παρά και τον θηριώδη πόλεμο τιμών στον οποίο επιδόθηκαν Μόσχα και Ριάντ στις αρχές του 2020. Στους κόλπους του ΟΠΕΚ έχουν προ πολλού εκδηλωθεί αντιδράσεις έναντι της Σαουδικής Αραβίας, της ισχυρότερης των μελών, που επιβάλλει ποσοστώσεις στην παραγωγή των υπολοίπων εξυπηρετώντας ίδιο συμφέρον. Ετσι, τα τελευταία χρόνια το καρτέλ γνωρίζει αποσχίσεις που αντανακλούν τα αλληλοσυγκρουόμενα εθνικά συμφέροντά τους, αλλά και τα σοβαρότατα προβλήματα στις σχέσεις τους με το Ριάντ. Η πρώτη ηχηρή αποχώρηση ήταν το 2019 του Κατάρ, έδρας του δικτύου Al Jazeera, που ασκούσε κριτική στη Σαουδική Αραβία, ενώ στη διάρκεια της λεγόμενης Αραβικής Ανοιξης κάλυπτε εκτενώς τις εξεγέρσεις. Είχε, έτσι, ενοχλήσει τη Σαουδική Αραβία και άλλες αραβικές χώρες, που του επέβαλαν οικονομικό αποκλεισμό, προκαλώντας την αποχώρησή του. Σε αντίθεση με τα Εμιράτα, ήταν από τα μικρότερα σε παραγωγή πετρελαίου μέλη του ΟΠΕΚ και η αποχώρησή του δεν επηρέασε την παγκόσμια αγορά. Κατέστησε, όμως, σαφές ότι η ενότητα των πετρελαιοπαραγωγών χωρών-μελών του ΟΠΕΚ είχε διαρραγεί και το επιβεβαίωσαν οι αποχωρήσεις του Ισημερινού το 2020 και της Ανγκόλας το 2024. Το επισφραγίζει, όμως, η αποχώρηση των Εμιράτων, η οποία ισοδυναμεί με νίκη του Ντόναλντ Τραμπ, δεδηλωμένου εχθρού του ΟΠΕΚ, που ανακοινώθηκε ενώ συνεδρίαζε το συμβούλιο συνεργασίας των χωρών του Κόλπου (GCC) και επιχειρούσε να εμφανίσει ενωμένες τις χώρες του.

Διαβάστε ακόμη: