Ομάν: Η «Ελβετία» της Μέσης Ανατολής – Γιατί έχει κομβικό ρόλο μεσολαβητή στις μεγάλες συγκρούσεις

Πρόσφατα αποκαλύφθηκε ότι Αμερικανοί αξιωματούχοι συνάντησαν μυστικά τους αντάρτες Χούθι στο Ομάν προκειμένου να πετύχουν μία συμφωνία για την παύση των επιθέσεων στην Ερυθρά Θάλασσα.

Για τους γνωρίζοντες τα διπλωματικά τεκταινόμενα στη Μέση Ανατολή η επιλογή της τοποθεσίας δεν αποτέλεσε έκπληξη. Το Ομάν εδώ και δεκαετίες έχει επενδύσει στη διπλωματία και στον ρόλο του διαμεσολαβητή. Το σουλτανάτο βρίσκεται σε μία από τις πιο ταραχώδεις περιοχές του πλανήτη και περιστοιχίζεται από μεγαλύτερους και πιο επιθετικούς γείτονες.

Διατηρεί χερσαία σύνορα με τη Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και την Υεμένη και θαλάσσια σύνορα με το Ιράν και το Πακιστάν, ενώ έχει πρόσβαση στα στρατηγικής σημασίας Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, παρά το μικρό μέγεθός του και τη μειωμένη στρατιωτική επιρροή του, το Ομάν θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό από την διπλωματική σκοπιά.

Τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1970 η εξωτερική πολιτική του Ομάν διακρίνεται για την ουδετερότητά της και μία προσέγγιση που βασίζεται στην αποφυγή των συγκρούσεων και τον διάλογο. Πολλές φορές το σουλτανάτο αποκαλείται «σιωπηλός μεσολαβητής» και αποτελεί παράδειγμα στη διεθνή πρακτική για το πώς μπορεί να λειτουργήσει μία μεσαία δύναμη προκειμένου να αποκτήσει περιφερειακή επιρροή και να προωθήσει τα συμφέροντά της επενδύοντας στο διάλογο.

Τις τελευταίες δύο δεκαετίες, το σουλτανάτο έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην επίλυση συγκρούσεων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και πέραν αυτής. Συμμετείχε σε διαπραγματεύσεις, παρείχε ανθρωπιστική βοήθεια και συνέβαλε στην ανοικοδόμηση μετά από συγκρούσεις. Επίσης έχει πετύχει την απελευθέρωση κρατουμένων, έχει φιλοξενήσει μυστικές συναντήσεις και έχει λειτουργήσει ως δίαυλος επικοινωνίας με διακριτικότητα και μυστικότητα απέναντι στα μέρη μίας σύγκρουσης.

Για παράδειγμα, το 2025, στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν λειτούργησε ως παράλληλος δίαυλος επικοινωνίας ανάμεσα στην Τεχεράνη και τις δυτικές δυνάμεις.

Γιατί το σουλτανάτο επέλεξε τον ρόλο της «Ελβετίας» της Μέσης Ανατολής

Η εξειδικευμένη διπλωματική προσέγγιση που έχει υιοθετήσει το Ομάν στηρίζεται πρώτα και κύρια στα εθνικά συμφέροντά και την παράδοσή του. Από την αρχή της δημιουργίας του το σουλτανάτο καθιερώθηκε ως μία ναυτική δύναμη του Ινδικού Ωκεανού και ανέπτυξε μία διπλωματική κουλτούρα που χαρακτηρίζεται από αποδέσμευση από τα μεγάλα μπλοκ δυνάμεων της περιοχές, τις συγκρούσεις και την αντιπαλότητα.Στον πυρήνα της διπλωματικής προσέγγισής του είναι η επιβίωση του καθεστώτος.

Πρωταρχικοί στόχοι είναι η διατήρηση της εσωτερικής ενότητας σε μία χώρα που υπάρχουν πολλές θρησκευτικές και πολιτισμικές διαφορές μεταξύ του πληθυσμού. Ο ρόλος μεσολαβητή λειτουργεί όχι μόνο ως μέσο εξωτερικής πολιτικής, αλλά και ως μέσο προστασίας του καθεστώτος, αφού μειώνει τον κίνδυνο διάχυσης των συγκρούσεων στο εσωτερικό του σουλτανάτου και προστατεύει από το ενδεχόμενο άλλα κράτη να επιχειρήσουν να αποσταθεροποιήσουν το σουλτανάτο.

Πρόκειται λοιπόν για μία ουδετερότητα που στηρίζεται στην υπαρξιακή ανάγκη του καθεστώτος. Στην οικονομία το Ομάν διατηρεί κοιτάσματα υδρογονανθράκων. Ωστόσο αυτά τα κοιτάσματα δεν είναι τέτοια που να του επιτρέπουν να προστατεύεται από τις κρίσεις στις αγορές ενέργειας. Έτσι η οικονομία στηρίζεται πολύ και στις ξένες επενδύσεις που απαιτούν πολιτική σταθερότητα και αξιοπιστία. Η διπλωματική ουδετερότητα στηρίζει αυτόν τον στόχο.

Επιπλέον η ουδετερότητα του Ομάν του έχει προσδώσει έναν μεγαλύτερο διπλωματικό ρόλο στην παγκόσμια διπλωματική σκηνή που δεν δικαιολογείται από το στάτους του σουλτανάτου και το έχουν καταστήσει συνομιλητή των μεγάλων δυτικών δυνάμεων.

Γιατί είναι κρίσιμη η συμβολή του στις παρούσες γεωπολιτικές εξελίξεις

Ο πόλεμος ΗΠΑ- Ισραήλ κατά του Ιράν, η χερσαία επέμβαση των ισραηλινών δυνάμεων στον Λίβανο και οι κλιμάκωση της σύγκρουσης των ανταρτών Χούθι με τη Σαουδική Αραβία έχουν καταστήσει επί του παρόντος το Ομάν σε διπλωματικό κόμβο.

Τρεις είναι οι βασικοί λόγοι που η Μουσκάτ βρίσκεται στο επίκεντρο. Πρώτον η αύξηση των τιμών του πετρελαίου παγκοσμίως έχει προκαλέσει σημαντικές ανησυχίες για τις οικονομίες. Έτσι η ύπαρξη μίας ουδέτερης διπλωματικής πλατφόρμας προκειμένου οι αντίπαλοι να αναζητήσουν συγκλίσεις στη σύγκρουση είναι κάτι παραπάνω από αναγκαία και γι’ αυτό ο ρόλος του Ομάν είναι κομβικός.

Από τον περασμένο Φεβρουάριο το Ομάν ήταν μία από τις χώρες που διευκολύνει την επικοινωνία μεταξύ Τεχεράνης και Ουάσινγκτον. Οι αντιπροσωπείες των τριών χωρών δεν συναντήθηκαν ποτέ αλλά η μεσολάβηση του Ομάν θεωρήθηκε ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα παρασκηνιακής διπλωματίας με τη χρήση ανεπίσημων διαύλων επικοινωνίας με στόχο τον περιορισμό της κλιμάκωσης. Τρίτον, το Ομάν έχει σημαντικό ρόλο στην ασφάλεια των διελεύσεων από τα Στενά του Ορμούζ και τις διαπραγματεύσεις για το άνοιγμα του στενού.

Ο τρίτος δρόμος του Ισλάμ και το «μυστικό» της ουδετερότητας του Ομάν

Ο ιμπαντισμός αποτελεί τον τρίτο και λιγότερο προβεβλημένο κλάδο του ισλαμικού κόσμου, διατηρώντας μια εντελώς αυτόνομη πορεία μακριά από τη βαθιά πόλωση ανάμεσα σε σουνίτες και σιίτες.

Οι ιστορικές ρίζες του δόγματος εντοπίζονται στην πρώιμη και πιο ταραγμένη περίοδο της ισλαμικής ιστορίας. Μετά τη μάχη του Σιφίν το 657 μ.Χ. και την απόφαση για διαιτησία ανάμεσα στον τέταρτο χαλίφη Αλί και τον κυβερνήτη της Συρίας Μωαβία, μια ομάδα πιστών αρνήθηκε κάθε συμβιβασμό και αποχώρησε διαμαρτυρόμενη. Ήταν οι Χαρίτζι, μια λέξη που περιγράφει κυριολεκτικά «εκείνους που έφυγαν».

Από τους κόλπους αυτού του ευρύτερου ρεύματος προέκυψε ο ιμπαντισμός ως η μετριοπαθής και συγκρατημένη πτέρυγα. Οι εκπρόσωποί του διαχώρισαν πλήρως τη θέση τους από τις ακραίες φατρίες όπως οι Αζαρίκα (Azariqa), οι οποίοι αφόριζαν και εκτελούσαν αδιακρίτως όποιον μουσουλμάνο διαφωνούσε με τις θέσεις τους. Το κίνημα πήρε το όνομά του από τον Αμπντ Αλλάχ ιμπν Ιμπάντ αλ-Ταμίμι στα τέλη του 7ου αιώνα. Ο άνθρωπος που έθεσε τα πραγματικά θεολογικά θεμέλια και οργάνωσε τη σκέψη της κοινότητας ήταν ο Τζαμπίρ ιμπν Ζαΐντ αλ-Αζντί, με ορμητήριο την πόλη της Βασόρας.

Το Ιμαμάτο της Νιζβά και η μακραίωνη διχοτόμηση

Η γεωγραφική απομόνωση του Ομάν πρόσφερε το ιδανικό καταφύγιο για να ριζώσει η νέα θεώρηση. Το πρώτο ιμπαντικό Ιμαμάτο συγκροτήθηκε το 751 μ.Χ. με πρώτο ηγέτη τον Τζουλάντα μπιν Μασούντ, ορίζοντας ως πνευματική πρωτεύουσα την οχυρωμένη πόλη Νιζβά στην ενδοχώρα.

Για αιώνες, η περιοχή έζησε υπό ένα καθεστώς διπλής εξουσίας. Από τη μία πλευρά, οι εκλεγμένοι ιμάμηδες κυβερνούσαν τις ορεινές φυλές στο εσωτερικό με βάση τους αυστηρούς θρησκευτικούς κανόνες. Από την άλλη, το Μασκάτ και οι παράκτιες ζώνες βρίσκονταν υπό τον έλεγχο σουλτάνων που κοίταζαν προς τον Ινδικό Ωκεανό και το θαλάσσιο εμπόριο. Αυτή η βαθιά ρήξη σφράγισε την πορεία του τόπου μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Η ένταση κορυφώθηκε με τον πόλεμο του Τζεμπέλ Αχντάρ στις δεκαετίες του 1950 και 1960, όταν το Σουλτανάτο κατάφερε τελικά να επικρατήσει και να απορροφήσει οριστικά την ιμπαντική ενδοχώρα σε ένα ενιαίο κράτος.

Σε δογματικό επίπεδο, ο ιμπαντισμός διατυπώνει θέσεις που τον απομακρύνουν ριζικά και από τις δύο μεγάλες παραδόσεις του Ισλάμ. Το βασικότερο σημείο διαφοροποίησης αφορά τον θεσμό της ηγεσίας. Το Ιμαμάτο δεν λογίζεται ως κληρονομικό προνόμιο. Ο ηγέτης δεν απαιτείται να κατάγεται από τη φυλή των Κουράις, όπως ορίζει η σουνιτική ορθοδοξία, ούτε να προέρχεται από την ιερή γενιά του Αλί, όπως αξιώνουν οι σιίτες. Οποιοσδήποτε πιστός διακρίνεται για την ευσέβεια και τις ικανότητές του μπορεί να εκλεγεί στο ύπατο αξίωμα.

Κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η διπλή αρχή της «ουαλάγια» (walaya) και της «μπαράα» (bara’a), δηλαδή της αδελφικής σύνδεσης με τους ευσεβείς και της αποκήρυξης όσων διαπράττουν αδικίες. Μέσα από αυτό το πρίσμα, οι πρώτοι ιμπαντικοί απέρριψαν ακόμη και επιφανείς Συντρόφους του Προφήτη, ασκώντας έντονη κριτική στον τρίτο χαλίφη Ουθμάν και στον Αλί.

Την ίδια ώρα, σε κρίσιμα θεολογικά ζητήματα, οι θέσεις τους συγκλίνουν με τη λογική των ορθολογιστών Μουταζιλιτών. Θεωρούν ότι το Κοράνι είναι δημιούργημα του Θεού και όχι αιώνιο, ενώ απορρίπτουν την πεποίθηση ότι οι πιστοί θα αντικρίσουν τον Δημιουργό στον παράδεισο. Ακόμη και ο βαριά αμαρτωλός δεν αντιμετωπίζεται ως ειδωλολάτρης, αλλά ως ένοχος αχαριστίας απέναντι στις θείες ευεργεσίες (kufr ni’ma), γεγονός που αποτρέπει τις ακραίες πρακτικές διωγμού.

Η κουλτούρα της ανοχής και το διπλωματικό της αποτύπωμα

Στο διεθνές περιβάλλον, αυτή η παράδοση έχει μετατραπεί σε στρατηγικό πλεονέκτημα. Το Ομάν παραμένει το μοναδικό κράτος όπου ο ιμπαντισμός αποτελεί το κυρίαρχο δόγμα, με τον ίδιο τον Σουλτάνο Χαϊθάμ μπιν Ταρίκ να αποτελεί μέλος της κοινότητας.

Αν και το κράτος αποφεύγει να δημοσιεύει επίσημες θρησκευτικές στατιστικές, οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι οι πολίτες μοιράζονται σχεδόν ισομερώς, με ένα 45% να ακολουθεί τον ιμπαντισμό, ένα 45% τον σουνιτισμό και ένα 5% τον σιιτισμό. Η πλήρης απουσία προσηλυτισμού επιτρέπει σε χριστιανούς, ινδουιστές και άλλες κοινότητες να διατηρούν ελεύθερα τους τόπους λατρείας τους. Αυτή η εσωτερική ισορροπία επέτρεψε στο Μασκάτ να αναδειχθεί σε έναν αξιόπιστο, ουδέτερο διαμεσολαβητή στις ενδοϊσλαμικές και περιφερειακές κρίσεις.

Ζωντανές εστίες του δόγματος επιβιώνουν μέχρι σήμερα και μακριά από τη χερσόνησο. Συναντώνται στη Ζανζιβάρη, ως κληρονομιά της παλιάς ναυτικής αυτοκρατορίας του Ομάν στην ανατολική Αφρική, στην απομονωμένη κοιλάδα Μζαμπ της Αλγερίας, στο νησί Τζέρμπα της Τυνησίας, καθώς και στα απόκρημνα βουνά Ναφούσα της Λιβύης.

Ο ιμπαντισμός και ο Λεκορμπυζιέ

Η θεολογία του ιμπαντισμού αποτυπώθηκε ανάγλυφα στην πέτρα. Ενώ οι σουνίτες έχτιζαν τους επιβλητικούς μιναρέδες της οθωμανικής αυτοκρατορίας και οι σιίτες κάλυπταν τα τεμένη με περίτεχνα τιρκουάζ ψηφιδωτά, οι ιμπαντικοί απέρριψαν κάθε επίδειξη πλούτου ως ματαιοδοξία.

Στα παλιά χωριά της ομανικής ενδοχώρας, όπως στη Νιζβά και την Μπάχλα, τα παραδοσιακά τζαμιά δεν έχουν καν ψηλούς πύργους. Το κάλεσμα για προσευχή γινόταν από ένα απλό πέτρινο σκαλοπάτι στην ταράτσα ή έναν χαμηλό πυργίσκο δύο μέτρων, τη λεγόμενη «μπούμα». Χαμηλά, χωμάτινα και ασβεστωμένα κτίσματα, απόλυτα ταγμένα στη λειτουργικότητα. Η μόνη εξαίρεση επιτρεπόταν στο εσωτερικό. Στο μιχράμπ, την κόγχη προσευχής, όπου ντόπιοι τεχνίτες σκάλιζαν με γεωμετρική ακρίβεια τον γύψο, ενσωματώνοντας κορανικά εδάφια και θραύσματα κινεζικής πορσελάνης, χωρίς ποτέ να απεικονίζουν ανθρώπους ή ζώα.

Η πιο ριζοσπαστική έκφανση αυτής της αντίληψης αναπτύχθηκε στη Βόρεια Αφρική.

Στην άνυδρη κοιλάδα Μζαμπ της Αλγερίας, οι κοινότητες που κατέφυγαν εκεί μεταξύ 11ου και 14ου αιώνα έχτισαν την Πεντάπολη, με επίκεντρο τη Γκαρντάια και το Ελ Ατέουφ. Εκεί η πολεοδομία ταυτίστηκε με την απόλυτη κοινωνική ισονομία. Όλα τα σπίτια κατασκευάστηκαν με αυστηρά ίσες διαστάσεις και ίδιο ύψος, ώστε κανένα να μην κόβει τον ήλιο από το διπλανό και να μην ξεχωρίζει ο πλούσιος από τον φτωχό. Στην κορυφή του λόφου δέσποζε το τζαμί, λειτουργώντας ταυτόχρονα ως παρατηρητήριο, σιτοβολώνας και έσχατο οχυρό άμυνας, με έναν κωνικό μιναρέ σε σχήμα πυραμίδας.

Αυτή η γυμνή γεωμετρία μάγεψε τον Λε Κορμπυζιέ κατά την επίσκεψή του στο Ελ Ατέουφ το 1931. Οι ασύμμετρες σχισμές φωτός, οι τυφλοί τοίχοι και οι καμπύλες του Μζαμπ πέρασαν αργότερα σχεδόν αυτούσιες στα σχέδιά του για το παρεκκλήσι της Νοτρ-Νταμ-ντι-Ο στο Ρονσάν.