Πολλοί το έχουν συνδέσει με τους φοιτητές που ξεσηκώθηκαν τον Νοέμβριο του 1973. Άλλοι θεωρούν πως απεικονίζει κάποιον από τους αγωνιστές της περιόδου. Η πραγματικότητα, όμως, είναι διαφορετική και κρύβει μια ενδιαφέρουσα ιστορία.
Η χαρακτηριστική κεφαλή που βρίσκεται στον χώρο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου δεν απεικονίζει κάποιον από τους νεκρούς της εξέγερσης ούτε έναν από τους φοιτητές που βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του αγώνα.
Το πρόσωπο που απεικονίζεται είναι ο Νίκος Σβορώνος, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ιστορικούς του 20ού αιώνα.
Ποιος ήταν ο Νίκος Σβορώνος
Ο Νίκος Σβορώνος γεννήθηκε το 1911 στη Λευκάδα και διακρίθηκε για το σημαντικό επιστημονικό του έργο στον τομέα της ιστορίας. Θεωρείται μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστοριογραφίας, με ιδιαίτερη συμβολή στη μελέτη της ελληνικής ιστορίας.
Η μορφή του αποτυπώθηκε σε γλυπτό του Μέμου Μακρή, ενός Έλληνα γλύπτη που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στο εξωτερικό.
Η διαδρομή του Μακρή ήταν επίσης ξεχωριστή. Σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών και συμμετείχε στην Εθνική Αντίσταση κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. Μετά τον πόλεμο εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για να συνεχίσει τις σπουδές του, ωστόσο το 1950 απελάθηκε από τη Γαλλία εξαιτίας των πολιτικών του πεποιθήσεων. Στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στην Ουγγαρία, όπου συνέχισε την καλλιτεχνική του δραστηριότητα.
Πώς έφτασε η κεφαλή στο Πολυτεχνείο
Η ιστορία του γλυπτού συνδέεται με την επιστροφή του έργου στην Ελλάδα μετά την πτώση της δικτατορίας.
Την πρωτοβουλία για τη μεταφορά του από την Ουγγαρία ανέλαβε ο τότε πρύτανης του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Γιώργος Βουδούρης, ο οποίος θέλησε να τοποθετηθεί στον χώρο του ιδρύματος.
Η επιλογή είχε έναν ευρύτερο συμβολισμό. Στόχος ήταν το έργο να συνδεθεί με τους αγώνες των φοιτητών και την αντίσταση απέναντι στα ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Έτσι, η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου βρήκε τη θέση της στον περίβολο του Πολυτεχνείου, χωρίς ο ίδιος ο ιστορικός να έχει άμεση σχέση με την εξέγερση του Νοεμβρίου του 1973.
Ένα γλυπτό που απέκτησε τη δική του θέση στην ιστορία
Με το πέρασμα των χρόνων, η κεφαλή απέκτησε έναν συμβολισμό πολύ μεγαλύτερο από εκείνον που συνόδευε αρχικά τη δημιουργία της.
Για χιλιάδες ανθρώπους έγινε το σημείο όπου αφήνουν ένα λουλούδι, ένα στεφάνι ή ένα μικρό σημείωμα, αποτίοντας φόρο τιμής στους ανθρώπους που αντιστάθηκαν στη δικτατορία.
Η ιστορία της αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ένα έργο τέχνης μπορεί να αποκτήσει διαφορετική σημασία μέσα στον χρόνο. Μπορεί το γλυπτό να απεικονίζει έναν ιστορικό που δεν συμμετείχε στα γεγονότα του Πολυτεχνείου, όμως έχει πλέον συνδεθεί άρρηκτα με τη συλλογική μνήμη της εξέγερσης.
Και κάθε 17η Νοεμβρίου, όταν χιλιάδες άνθρωποι περνούν μπροστά του αφήνοντας ένα λουλούδι, η κεφαλή του Νίκου Σβορώνου γίνεται ξανά σημείο αναφοράς για μια από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.