Στη Χώρα της Πάτμου, κάτω από τη σκιά της Ιεράς Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, βρίσκεται ο χώρος όπου η Κατερίνα Μουράτη δημιουργεί, εργάζεται και συνομιλεί καθημερινά με την τέχνη. Για την ίδια, όμως, η Πάτμος δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένας όμορφος τόπος για να ζήσει ή ένα καταφύγιο μακριά από τον θόρυβο της πόλης.
Ήρθε στο νησί σε ηλικία μόλις 20 ετών και, όπως έχει χαρακτηριστικά πει, όταν αντίκρισε τη Χώρα ένιωσε πως «επέστρεψε στον τόπο της». Από τότε, η σχέση της με την Πάτμο εξελίχθηκε σε μια βαθιά προσωπική σχέση με τον τόπο, την ενέργεια και το αόρατο στοιχείο του.
Η καλλιτεχνική της διαδρομή, ωστόσο, ξεπέρασε κατά πολύ τα γεωγραφικά όρια του νησιού. Από την πρώτη ατομική της έκθεση στην Πάτμο το 1987 και την παρουσία της στις Βρυξέλλες το 1991, μέχρι τις εκθέσεις και τις συνεργασίες της στην Ελλάδα και το εξωτερικό, η Μουράτη διαμόρφωσε έναν ιδιαίτερο, απολύτως προσωπικό εικαστικό κόσμο.
Στη δουλειά της συναντώνται ο συμβολισμός, η παράδοση, οι θρησκευτικές και μυθολογικές αναφορές, στοιχεία της βυζαντινής τέχνης, το collage και το assemblage, αλλά και υλικά που βρίσκονται απρόσμενα μπροστά της και μετατρέπονται σε έργα τέχνης.
Ιδιαίτερο κεφάλαιο στη διαδρομή της αποτελεί η σχέση της τέχνης με την κοινωνία. Το 1991 εργάστηκε για έναν χρόνο ως καλλιτέχνης στο Ψυχιατρείο της Λέρου. Η εμπειρία αυτή αποτέλεσε αφετηρία για μια μακρόχρονη έρευνα πάνω στην αυθεντική δημιουργία ανθρώπων που βρίσκονται στο περιθώριο.
Αργότερα, στη Γερμανία, εργάστηκε για τρία χρόνια σε σχολεία μειονοτήτων, μέσα από προγράμματα του Υπουργείου Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας, χρησιμοποιώντας την καλλιτεχνική έκφραση ως μέσο επικοινωνίας, αυτογνωσίας και ένταξης παιδιών μεταναστών.
Για την Κατερίνα Μουράτη, η τέχνη δεν είναι μια δραστηριότητα αποκομμένη από την καθημερινότητα. Είναι τρόπος να βλέπει, να αντιλαμβάνεται, να επικοινωνεί και να αναζητά. Η δημιουργία, η εκπαίδευση και η ίδια η ζωή αποτελούν διαφορετικές πλευρές μιας ενιαίας διαδρομής.
Από το 2010 ζει μόνιμα στην Πάτμο, όπου διατηρεί το εργαστήρι και τον προσωπικό της χώρο τέχνης.
Συναντήσαμε την Κατερίνα Μουράτη στον δικό της χώρο και μιλήσαμε μαζί της για την Πάτμο, την τέχνη, την εκπαίδευση, την αυθεντική δημιουργία, τους ανθρώπους που συνάντησε στη διαδρομή της και την ανάγκη να αναζητά κανείς τη δική του αλήθεια.
«Η Πάτμος δεν είναι ησυχαστήριο»
«Η Πάτμος δεν είναι ησυχαστήριο! Τελείως το αντίθετο. Περνώντας μέσα από την “ανησυχία” της, μπόρεσα να αγγίξω την “ησυχία” της», ανέφερε στη συνομιλία μας η Κατερίνα Μουράτη.
Όπως εξήγησε, την Πάτμο τη διαπερνά μια ενέργεια, της οποίας είχε την εμπειρία να είναι δέκτης και να μπορεί να τη μετουσιώνει σε ορατή δημιουργία. Αντιλαμβανόμενη από τη φύση της το «αόρατο» της Πάτμου, οικοδόμησε τη ζωή της με πυρήνα αυτόν τον τόπο.
«Η τέχνη μπορεί να γίνει γλώσσα επικοινωνίας»
Το 1991 και για έναν χρόνο εργάστηκε ως καλλιτέχνης στο Ψυχιατρείο της Λέρου. Εκεί ήταν και η πρώτη της επαφή με έργα ψυχικά ασθενών.
Από τότε ερευνά αυτή την τέχνη σε όλο τον κόσμο, αναζητώντας την αυθεντική δημιουργία ανθρώπων που πηγάζει μόνο από την εσωτερική ανάγκη.
Στη Γερμανία εργάστηκε επί τρία χρόνια σε διαφορετικά σχολεία μειονοτήτων, μέσα από προγράμματα του Υπουργείου Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας.
Στόχος της εργασίας της ως καλλιτέχνιδος με τα παιδιά ήταν η ανάπτυξη της συνειδητότητάς τους μέσα από την προσωπική τους δημιουργία, η οποία θα τα οδηγούσε σε μια υγιή ένταξη ως μετανάστες στην ξένη χώρα.
Όπως ανέφερε, δούλευαν εικαστικά πάνω σε θέματα όπως «η πατρίδα μου», «ειρήνη και πόλεμος», «αγάπη» κ.λπ.
Ο λόγος, όπως υπογράμμισε, παίζει πολύ σημαντικό ρόλο όταν εργάζεται με παιδιά. Πρέπει να γίνει η σωστή ερώτηση, τη συγκεκριμένη στιγμή, ώστε να μπορεί το παιδί να προχωρήσει το έργο του.
Ως εκπαιδεύτρια, δεν σταμάτησε ποτέ οτιδήποτε φάνταζε ακραίο. Ως αποτέλεσμα, προέκυπταν έργα που ήταν απαγορευμένα στο πλαίσιο του σχολείου. Είχε, ωστόσο, την ελευθερία από όσους συνόδευαν θεωρητικά τη δουλειά της να κινείται ελεύθερα, όπως εκείνη θεωρούσε σωστό.
Η πρακτική της εργασία με τα παιδιά και η θεωρητική έρευνα πανεπιστημιακών οδήγησαν σε διαλέξεις, κείμενα και ερωταποκρίσεις, που ακόμη παρουσιάζονται σε διεθνή συνέδρια τεχνοπαιδαγωγικής από την Dr. Birgit Engel.
«Το κλειδί δεν είναι μόνο η τεχνική. Είναι η λέξη»
Με ποιον τρόπο βοηθά ανθρώπους με διαφορετικές ανάγκες να εκφραστούν μέσα από την τέχνη;
Η ίδια εξηγεί ότι το προσωπικό της ταξίδι μέσα στην τέχνη αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία στηρίχτηκε.
Επειδή, όπως λέει, τους δρόμους της τέχνης δεν της τους έδειξε κανένας αλλά τους βρήκε μόνη της, έχει αναπτύξει μια τεχνική που ονομάζει «διδασκαλία-μη διδασκαλία», μέσα από την οποία ο άλλος ανακαλύπτει τις πηγές της έμπνευσής του.
«Δεν του τις δίνω εγώ», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Εκείνη προσφέρει το «κλειδί», το οποίο, όπως εξηγεί, δεν είναι μόνο η τεχνική της δημιουργίας, αλλά ο «λόγος», η λέξη που οδηγεί στη δημιουργία.
«Δουλειά μου, στην προκειμένη περίπτωση, είναι να βρω τη λέξη και να την παραδώσω», αναφέρει.
«Βλέπω την τέχνη παντού μέσα στην καθημερινότητα»
Η ζωγραφική της κινείται στο πλαίσιο της αφηρημένης τέχνης, με συμβολικές προεκτάσεις και διακοσμητική διάθεση. Στα έργα της συναντώνται θρησκευτικά σύμβολα, βιβλικές και μυθολογικές αναφορές, αλλά και στοιχεία της βυζαντινής τέχνης. Πώς διαμορφώνεται η εικαστική της γλώσσα και πώς επιλέγει τα υλικά της;
Η Κατερίνα Μουράτη σχεδιάζει, δημιουργεί collage, assemblage και γλυπτοκοσμήματα.
Τον τελευταίο χρόνο δουλεύει έργα μεγάλων διαστάσεων για τα projects της «Το υπόλοιπον της ζωής μου», χρησιμοποιώντας ως υλικό τα υπόλοιπα από έργα collage των τελευταίων 25 χρόνων.
Με αυτόν τον τρόπο, όπως εξηγεί, εντάσσει το παλαιό στο νέο, ως μήνυμα αναγέννησης και αναδημιουργίας.
Τα υλικά, όπως λέει, γενικά εμφανίζονται μπροστά της. Μπορεί να δημιουργήσει τέχνη που να φέρει τη δική της σφραγίδα από το οτιδήποτε και βλέπει την τέχνη παντού μέσα στην καθημερινότητα.
Την αναγνωρίζει είτε αυτή έχει δημιουργηθεί από τη φύση είτε από το ανθρώπινο χέρι.
«Θυμάμαι περισσότερο τις τεχνοκριτικές μετά τις εκθέσεις μου»
Έχει πραγματοποιήσει πολλές ατομικές και ομαδικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Υπάρχουν κάποιες που θυμάται ιδιαίτερα;
Η ίδια θυμάται όλες τις εκθέσεις της, όπως όμως λέει, περισσότερο θυμάται τις τεχνοκριτικές που ακολούθησαν.
«Συνήθως, για τη δουλειά μου έχουν γράψει ποιητές και μερικές φορές μου πήρε χρόνο να δω τη δουλειά μου με τα δικά τους μάτια», σημειώνει.
Αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στο κείμενο του γνωστού Χρήστου Τσανάκα, το οποίο χαρακτηρίζει ιδιαίτερα πυκνό, καθώς και στα κείμενα των Stephan Frey, Anita Nardon, Στέφανου Ροζάνη και Γιώργου Λίλλη.
Πριν από χρόνια, σε συνέδριο της Gebser Society στο Πανεπιστήμιο Φιλοσοφικών Ερευνών στο Λος Άντζελες, παρουσιάστηκαν 40 έργα της σε μορφή διαφανειών. Ακολούθησε συζήτηση, καθώς και ένα συνοπτικό κείμενο της ποιήτριας και φιλοσόφου Sabrina DallaValle, το οποίο η ίδια χαρακτηρίζει «καταπληκτικό».
«Τα έργα μου ταξιδεύουν σε όλο τον κόσμο»
Σε ποιες συλλογές, δημόσιες ή ιδιωτικές, υπάρχουν έργα της;
Έργα της βρίσκονται σε ιδιωτικές συλλογές στην Ελλάδα και ανά τον κόσμο.
Τα τελευταία τέσσερα χρόνια τα διαθέτει στον προσωπικό της χώρο τέχνης στην Πάτμο, γεγονός που της δίνει τη δυνατότητα να έρχεται σε επαφή με ένα διεθνές κοινό.
Στην Ελλάδα, έργα της βρίσκονται στη συλλογή του Εβραϊκού Μουσείου της Ελλάδος και στο Γαλλικό Ινστιτούτο Θεσσαλονίκης.
«Ονειρεύομαι να εργάζομαι πολλές ώρες την ημέρα»
Ποια είναι τα σχέδιά της για την επόμενη σεζόν;
«Ποιος ήταν αυτός που είπε ότι όταν ο άνθρωπος κάνει σχέδια, ο Θεός γελά;»
Η Κατερίνα Μουράτη λέει πως ονειρεύεται να εργάζεται πολλές ώρες την ημέρα.
«Μέχρι τώρα ο Θεός ενέκρινε το όνειρό μου σαν σχέδιο και συμβαίνει», αναφέρει χαρακτηριστικά, εκφράζοντας την ευχή να συνεχιστεί αυτή η «έγκριση» για πολλά ακόμη χρόνια.
Η τέχνη ως τρόπος ζωής
Στην περίπτωση της Κατερίνας Μουράτη, η τέχνη μοιάζει να μην αποτελεί έναν ξεχωριστό χώρο μέσα στη ζωή, αλλά τον τρόπο με τον οποίο η ίδια επιλέγει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο.
Η Πάτμος, οι άνθρωποι που συνάντησε, η εμπειρία της στη Λέρο, τα παιδιά των μεταναστών, τα υλικά που βρίσκει καθημερινά μπροστά της, οι λέξεις, οι μνήμες και τα υπολείμματα παλαιότερων έργων συνθέτουν ένα ενιαίο πεδίο δημιουργίας.
Και ίσως τελικά εκεί να βρίσκεται και η ουσία της δικής της «διδασκαλίας-μη διδασκαλίας»: όχι στην επιβολή μιας έτοιμης απάντησης, αλλά στην αναζήτηση εκείνης της λέξης, της εικόνας ή του υλικού που θα επιτρέψει στον καθένα να ανακαλύψει τον δικό του δρόμο.
Στην Πάτμο, η Κατερίνα Μουράτη συνεχίζει να αναζητά αυτόν τον δρόμο. Να εργάζεται, να δημιουργεί και να μετατρέπει το αόρατο σε ορατό.
