Παρουσιάζοντας το κυβερνητικό σχέδιο για τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων υπό αυστηρό κρατικό και ακαδημαϊκό έλεγχο, παράλληλα με την περαιτέρω ενίσχυση των δημόσιων ΑΕΙ, η υπουργός Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού Σοφία Ζαχαράκη ανέπτυξε την ανάγκη αναθεώρησης του άρθρου 16 του Συντάγματος, προκειμένου να διαμορφωθεί ένα σύγχρονο και ολοκληρωμένο πλαίσιο για την ανώτατη εκπαίδευση.
Η υπουργός υποστήριξε ότι η σημερινή πραγματικότητα επιβάλλει θεσμικές αλλαγές, καθώς χιλιάδες Έλληνες φοιτητές αναγκάζονται κάθε χρόνο να αναζητήσουν σπουδές στο εξωτερικό, ενώ σημαντικό επιστημονικό δυναμικό της χώρας διαπρέπει διεθνώς χωρίς να βρίσκει πάντα τις προϋποθέσεις για να επιστρέψει και να εργαστεί στην Ελλάδα.
«Δεν θέλουμε μια Ελλάδα που εξάγει φοιτητές και γνώση. Θέλουμε μια Ελλάδα που δημιουργεί επιλογές, προσελκύει γνώση και φέρνει ανθρώπους πίσω», ανέφερε χαρακτηριστικά, περιγράφοντας το βασικό πολιτικό και κοινωνικό διακύβευμα της συνταγματικής αναθεώρησης.
«Να μπει τέλος στις γκρίζες ζώνες»
Η Σοφία Ζαχαράκη υποστήριξε ότι η ισχύουσα συνταγματική απαγόρευση δεν απέτρεψε την ύπαρξη μη κρατικής ανώτατης εκπαίδευσης, αλλά οδήγησε είτε στη φοίτηση Ελλήνων σε πανεπιστήμια του εξωτερικού είτε στη λειτουργία εκπαιδευτικών φορέων μέσα στη χώρα, των οποίων οι τίτλοι παράγουν επαγγελματικά δικαιώματα βάσει του ευρωπαϊκού δικαίου.
Όπως είπε, η αναθεώρηση του άρθρου 16 επιδιώκει να αντικαταστήσει αυτή την «θεσμικά ασαφή πραγματικότητα» με ένα σαφές συνταγματικό πλαίσιο, το οποίο θα προβλέπει αυστηρές προϋποθέσεις λειτουργίας, διαφάνεια, αξιολόγηση και αποτελεσματικό κρατικό έλεγχο.
Παράλληλα, ξεκαθάρισε ότι η κυβερνητική πρόταση δεν αφορά την κατάργηση του άρθρου 16 ούτε αμφισβητεί τον δημόσιο χαρακτήρα της Παιδείας, αλλά περιορίζεται στην άρση της συνταγματικής απαγόρευσης ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων.
«Περισσότερες δυνατότητες, με περισσότερες εγγυήσεις»
Κεντρικός άξονας της παρέμβασής της ήταν το σύνθημα «Περισσότερες δυνατότητες, με περισσότερες εγγυήσεις», το οποίο, όπως είπε, συνοψίζει τη φιλοσοφία της κυβερνητικής πρότασης.
Η υπουργός τόνισε ότι η εκπαίδευση παραμένει δημόσιο αγαθό, ανεξάρτητα από τη νομική μορφή των ιδρυμάτων, με υποχρέωση της Πολιτείας να διασφαλίζει υψηλά ακαδημαϊκά πρότυπα, διαφάνεια και ουσιαστική εποπτεία.
Σύμφωνα με την ίδια, το νέο συνταγματικό πλαίσιο θα πρέπει να κατοχυρώνει την ακαδημαϊκή ελευθερία, την ενότητα έρευνας και διδασκαλίας, τη διαφανή αξιολόγηση του επιστημονικού προσωπικού, την αυστηρή πιστοποίηση των προγραμμάτων σπουδών και ισχυρούς μηχανισμούς ακαδημαϊκού ελέγχου.
«Δεν αρκεί η ετικέτα “μη κερδοσκοπικό”. Ένα πανεπιστήμιο κρίνεται από την ποιότητα της διοίκησης, του προσωπικού, της έρευνας που παράγει και τη λογοδοσία του απέναντι στους φοιτητές και την κοινωνία», σημείωσε.
Αναφορά στο brain gain
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στις προοπτικές επιστροφής Ελλήνων επιστημόνων από το εξωτερικό, συνδέοντας την αναθεώρηση με τη στρατηγική του brain gain.
«Το brain gain δεν είναι ένας αφηρημένος δείκτης. Είναι ο καθηγητής που θέλει να επιστρέψει χωρίς να εγκαταλείψει τη διεθνή του διαδρομή. Είναι η ερευνήτρια που θέλει να δημιουργήσει εδώ την ομάδα της», ανέφερε, εκτιμώντας ότι ένα διεθνώς ανταγωνιστικό περιβάλλον ανώτατης εκπαίδευσης μπορεί να μετατρέψει την Ελλάδα από χώρα εξαγωγής επιστημονικού δυναμικού σε χώρα προσέλκυσης γνώσης και ταλέντου.
«Στηρίζουμε το δημόσιο πανεπιστήμιο με πράξεις»
Απαντώντας στις επικρίσεις ότι η αναθεώρηση θα αποδυναμώσει τα δημόσια ΑΕΙ, η υπουργός υποστήριξε ότι η κυβέρνηση ακολουθεί παράλληλη πολιτική ενίσχυσής τους.
Όπως ανέφερε, μέσω του Ταμείου Ανάκαμψης έχουν ήδη δρομολογηθεί έργα άνω των 327 εκατ. ευρώ για ερευνητικές και εκπαιδευτικές υποδομές, ενώ μέσω του Τομεακού Προγράμματος Ανάπτυξης 2026-2030 προβλέπονται ακόμη 115,85 εκατ. ευρώ για συντηρήσεις και αναβαθμίσεις των πανεπιστημιακών εγκαταστάσεων.
Επιπλέον, επισήμανε ότι περισσότερο από 1,1 δισ. ευρώ κινητοποιείται για φοιτητικές εστίες και πανεπιστημιακές υποδομές μέσω Συμπράξεων Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα, του Κοινωνικού Κλιματικού Ταμείου και δωρεών, ενώ ειδική αναφορά έκανε στην ανακαίνιση 17 φοιτητικών εστιών και στη δωρεά τεσσάρων τραπεζών ύψους 160 εκατ. ευρώ για νέες φοιτητικές κατοικίες.
«Στηρίζουμε το δημόσιο πανεπιστήμιο. Ενισχύουμε τη χρηματοδότησή του, τη διεθνοποίησή του και τη φοιτητική μέριμνα. Και το κάνουμε με πράξεις, όχι με διακηρύξεις», είπε.
Διεθνείς συνεργασίες των ελληνικών ΑΕΙ
Η Σοφία Ζαχαράκη υπογράμμισε ακόμη ότι τα ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια ενισχύουν τη διεθνή παρουσία τους μέσα από συνεργασίες με κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού, αναφέροντας ενδεικτικά τις συνεργασίες του ΕΚΠΑ με το Yale, του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με το Harvard, του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας με το Columbia και του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών με το New York University.
Όπως σημείωσε, οι εξελίξεις αυτές αποδεικνύουν ότι η λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων δεν αναιρεί τον πρωταγωνιστικό ρόλο των δημόσιων ΑΕΙ, τα οποία παραμένουν ο βασικός πυλώνας ισότιμης πρόσβασης, δημόσιας έρευνας και κοινωνικής κινητικότητας.
Κάλεσμα για πολιτική συναίνεση
Κλείνοντας την ομιλία της, η υπουργός κάλεσε τις πολιτικές δυνάμεις να επιδείξουν θεσμική συνέπεια απέναντι σε μια αλλαγή που, όπως είπε, έχει αναγνωριστεί διαχρονικά ως αναγκαία.
«Η αναθεώρηση του άρθρου 16 δεν είναι ψήφος δυσπιστίας στο δημόσιο πανεπιστήμιο. Είναι ψήφος εμπιστοσύνης στις δυνατότητες ολόκληρης της ελληνικής ανώτατης εκπαίδευσης», ανέφερε, τονίζοντας ότι το πραγματικό δίλημμα είναι εάν η χώρα θα οργανώσει με κανόνες μια πραγματικότητα που ήδη υπάρχει ή θα συνεχίσει να βλέπει φοιτητές, επιστήμονες και γνώση να αναζητούν ευκαιρίες εκτός Ελλάδας.
