Αλλαγές που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα θεωρούνταν αδιανόητες συζητούνται πλέον ανοιχτά στα παλιότερα κορυφαία πανεπιστήμια του κόσμου. Από τη γλώσσα των τελετών αποφοίτησης και τα σύμβολα της ακαδημαϊκής παράδοσης μέχρι τη διατροφή στις πανεπιστημιουπόλεις, τις ενεργειακές πολιτικές, τη χωροταξία των κτιρίων και την επανεξέταση της ιστορικής μνήμης, η ανώτατη εκπαίδευση εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιών θεσμικών αλλαγών υπό το πρίσμα των νέων κοινωνικών κανόνων. Και όλα αυτά προτού το κίνημα MAGA επιχειρήσει να ανατρέψει όσα είχαν ήδη θεσπιστεί.
Η συζήτηση δεν αφορά απλώς επιμέρους αλλαγές στα καλύτερα ξένα πανεπιστήμια, όπως η Οξφόρδη, το Cambridge στη Βρετανία, το Yale, το Harvard, το Columbia, το Georgetown στις ΗΠΑ, αλλά και ελληνικά ΑΕΙ κ.ά., αγγίζει τον ίδιο τον ρόλο των πανεπιστημίων ως θεσμών που καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στη διαχρονικότητα και την κοινωνική ευαισθησία, ανάμεσα στη μνήμη και την προσαρμογή.
Oι πρωτοβουλίες αυτές δεν μένουν χωρίς ισχυρές αντιδράσεις τόσο σε πολιτικό και δημόσιο επίπεδο όσο και στην καθημερινότητα. Πρόσωπα με μεγάλη επιρροή, όπως ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, αλλά και άλλοι συντηρητικοί πολιτικοί και διανοούμενοι έχουν επανειλημμένα δηλώσει ότι αναγνωρίζουν μόνο «δύο φύλα».
Ουδέτερη προσφώνηση
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, το οποίο εξετάζει την αλλαγή των λατινικών προσφωνήσεων που χρησιμοποιούνται εδώ και τουλάχιστον οκτώ αιώνες στις τελετές αποφοίτησης. Οι όροι «magistri» (οι μάστερ) και «doctores» (οι διδάκτορες) -θεμελιώδη στοιχεία της τελετουργίας από τη μεσαιωνική εποχή- ενδέχεται να αντικατασταθούν από την ουδέτερη προσφώνηση vos («εσείς») ώστε να συμπεριληφθούν φοιτητές που αυτοπροσδιορίζονται ως μη δυαδικοί (non binary).
Η πρόθεση, σύμφωνα με το πανεπιστήμιο, είναι σαφής: μεγαλύτερη συμπερίληψη και σεβασμός στη σύγχρονη αντίληψη περί φύλου και ταυτότητας. Ωστόσο, η συζήτηση που άνοιξε ξεπερνά κατά πολύ τη γραμματική των λατινικών, αγγίζοντας τον πυρήνα της ακαδημαϊκής συνέχειας και θέτοντας το ερώτημα κατά πόσο μια γλώσσα-σύμβολο μπορεί ή πρέπει να «επικαιροποιείται» χωρίς να χάνει το ιστορικό της βάρος.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται η δημιουργία της πρώτης μόνιμα χρηματοδοτούμενης έδρας Ιστορίας των LGBTQ+ στο Ηνωμένο Βασίλειο, στο Mansfield College. Τη θέση αναλαμβάνει ο ιστορικός Mατ Κουκ, ο οποίος γίνεται ο πρώτος καθηγητής Ιστορίας LGBTQ+ στην Οξφόρδη. Η έδρα, με την ονομασία Jonathan Cooper Chair of the History of Sexualities, φιλοδοξεί να ενισχύσει τη διδασκαλία και την έρευνα γύρω από την ιστορία των σεξουαλικών ταυτοτήτων, εντάσσοντας την εμπειρία των LGBTQ+ κοινοτήτων στον κεντρικό κορμό της ιστορικής αφήγησης.
Ο Κουκ, με πολυετή πείρα στη μελέτη της αστικής κουλτούρας queer ατόμων, της κρίσης του AIDS και της δημόσιας ιστορίας, έχει συνεργαστεί με θεσμούς όπως το National Trust και έχει συγγράψει έργα που επιχειρούν να μεταφέρουν την LGBTQ+ ιστορία από το περιθώριο στο κέντρο του δημόσιου λόγου. Η συγκεκριμένη κίνηση, όπως σημειώνουν επικριτές αλλά και υποστηρικτές, δείχνει ότι η Οξφόρδη δεν αναθεωρεί απλώς τη γλώσσα της παράδοσης, αλλά επαναπροσδιορίζει και το τι θεωρεί άξιο πανεπιστημιακής μνήμης.
Στο Cambridge οι αλλαγές δεν αφορούν τη γλώσσα, αλλά το καθημερινό τραπέζι. Η υιοθέτηση μιας φιλόδοξης πολιτικής βιώσιμης διατροφής -που περιλαμβάνει την αφαίρεση του βοδινού και του αρνιού από τα μενού του πανεπιστημίου και την προώθηση φυτικών επιλογών- είχε, σύμφωνα με επίσημη έκθεση του Τμήματος Περιβάλλοντος και Ενέργειας, θεαματική επίδραση στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα της πανεπιστημιακής εστίασης.
Μενού χωρίς κρέας
Η έκθεση αποκαλύπτει ότι, παρά την αύξηση στην ποσότητα τροφίμων που αγοράστηκε, οι συνολικές εκπομπές μειώθηκαν κατά 10,5%, ενώ οι εκπομπές ανά κιλό τροφίμου μειώθηκαν κατά 33% και η χρήση γης ανά κιλό κατά 28%. Για το πανεπιστημιακό ίδρυμα, η περιβαλλοντική πολιτική δεν αντιμετωπίζεται ως συμπληρωματική δράση, αλλά ως μέρος της εκπαιδευτικής του ταυτότητας. Το μήνυμα προς τους φοιτητές είναι σαφές: οι αξίες της βιωσιμότητας δεν διδάσκονται μόνο στις αίθουσες, αλλά εφαρμόζονται στην πράξη.
Γλώσσα χωρίς φύλο
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Yale University ανακοίνωσε ότι καταργεί όρους όπως freshman (πρωτοετής φοιτητής) και upperclassmen (φοιτητής ανώτερων ετών) από τις επίσημες εκδόσεις του, υιοθετώντας τις ουδέτερες διατυπώσεις first-year students (φοιτητές πρώτου έτους) και upper-level students (φοιτητές ανώτερων επιπέδων σπουδών).
Αντίστοιχες αποφάσεις έχουν λάβει και τα Harvard, Columbia, Cornell, Dartmouth και το University of North Carolina. Το επιχείρημα είναι διπλό: αφενός η ανάγκη συμπερίληψης τρανς (transgender) και μη δυαδικών φοιτητών, αφετέρου η δημογραφική πραγματικότητα, καθώς οι cis (cisgender) άνδρες δεν αποτελούν πλέον την πλειονότητα των φοιτητών.
Το Georgetown κάνει ένα βήμα παραπέρα. Στα νέα του κτίρια ενσωματώνει κοινόχρηστα μπάνια, ουδέτερα ως προς το φύλο, ενώ έχει θεσμοθετήσει μηχανισμούς όπως το Γραφείο Διαφορετικότητας, Ισότητας και Συμπερίληψης (IDEAA).
Παράλληλα, το ίδρυμα προχωρά σε μια μακρόχρονη και συνεχόμενη διαδικασία αναστοχασμού για τον ρόλο του στην αδικία της δουλείας και τις συνέπειες της αποικιοκρατίας και της φυλετικής διαχωριστικής πολιτικής στην αμερικανική κοινωνία. Μέσα από διάλογο με τις κοινότητες απογόνων, συνεργατικά προγράμματα, ερευνητικές πρωτοβουλίες και δράσεις μνήμης, το πανεπιστήμιο επιδιώκει την αναγνώριση και συμφιλίωση με το παρελθόν του.
Το Reconciliation Fund του Georgetown University, εμπνευσμένο από δημοψήφισμα φοιτητών το 2019, χορηγεί κάθε χρόνο 400.000 δολάρια σε κοινοτικά έργα που έχουν άμεσο αντίκτυπο στις κοινότητες απογόνων, των οποίων οι πρόγονοι είχαν κρατηθεί σκλάβοι στα κτήματα των Ιησουιτών του πανεπιστημίου στο Μέριλαντ. Μέσω αυτής της πρωτοβουλίας, το Georgetown επιχειρεί να συνδέσει την ιστορική αυτοκριτική με συγκεκριμένες δράσεις κοινωνικής δικαιοσύνης σήμερα.
Κλίμα και ενέργεια
Στο Harvard η συζήτηση μετατοπίζεται στην ενέργεια. Με τη δημιουργία του Consortium for Climate Solutions, μιας πρωτοφανούς σύμπραξης πανεπιστημίων, νοσοκομείων και δημόσιων φορέων, το ίδρυμα δεσμεύεται να καλύπτει το 100% των ενεργειακών του αναγκών από Ανανεώσιμες Πηγές έως το 2026. Πρόκειται για μια απόφαση που παρουσιάζεται όχι μόνο ως περιβαλλοντική στρατηγική, αλλά και ως θεσμική ευθύνη απέναντι στις επόμενες γενιές. Ισως η πιο εμβληματική σύγκρουση με το παρελθόν να καταγράφηκε στο Πανεπιστήμιο του Κέιπ Τάουν.
Το φοιτητικό κίνημα Rhodes Must Fall οδήγησε το 2015 στην απομάκρυνση του αγάλματος του Cecil John Rhodes, συμβόλου της βρετανικής αποικιοκρατίας και της λευκής υπεροχής στη Νότια Αφρική. Για τους υποστηρικτές του κινήματος, το άγαλμα δεν ήταν απλώς ένα ιστορικό μνημείο, αλλά μια καθημερινή υπενθύμιση της αποικιοκρατικής βίας σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να βιώνει τις ανισότητες της εποχής του απαρτχάιντ. Για τους επικριτές, η απομάκρυνσή του ισοδυναμούσε με διαγραφή της Ιστορίας. Το πανεπιστήμιο βρέθηκε στο επίκεντρο μιας παγκόσμιας συζήτησης: πότε η ιστορική μνήμη γίνεται εμπόδιο και πότε η διατήρησή της συνιστά συνενοχή;
Και στην Ελλάδα
Οι διεθνείς εξελίξεις αντανακλώνται και στον ελληνικό πανεπιστημιακό χώρο. Με βάση τον νόμο 4957/2022, σε όλα τα ΑΕΙ συστάθηκαν Επιτροπές Ισότητας των Φύλων και Καταπολέμησης των Διακρίσεων με αποστολή την προώθηση της ισότητας και την αντιμετώπιση φαινομένων σεξισμού, παρενόχλησης και αποκλεισμού.
Επιτροπές αντίστοιχου χαρακτήρα λειτουργούν ήδη στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, προσφέροντας υποστήριξη και προστασία σε φοιτητές και προσωπικό, ενώ το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης έχει υιοθετήσει Gender Equality Plan στο πλαίσιο ευρωπαϊκού έργου, με δράσεις όπως συλλογή δεδομένων, εκπαίδευση και ενσωμάτωση του φύλου στις ερευνητικές δραστηριότητες. Παράλληλα, ιδρύματα όπως το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο εντάσσουν προγράμματα σπουδών αφιερωμένα στις σπουδές φύλου, στην κοινωνική πολιτική και τις σύγχρονες ταυτότητες.
Την τελευταία δεκαετία παρατηρείται έντονη τάση για εισαγωγή προοδευτικών πρωτοβουλιών στα πανεπιστήμια, σε επίπεδο τόσο υποδομών όσο και προγραμμάτων σπουδών. Κάποιες αλλαγές, όπως οι τροποποιήσεις στην ορολογία, εφαρμόζονται γρηγορότερα και με περιορισμένο κόστος, ενώ άλλες, όπως η προσαρμογή κτιριακών εγκαταστάσεων ή η ανάπτυξη νέων προγραμμάτων σπουδών σε θέματα φύλου και σεξουαλικότητας, απαιτούν μεγάλα κονδύλια, επενδύσεις και έρευνα, με αποτέλεσμα το εκπαιδευτικό σύστημα να προχωρά βήμα-βήμα για να συμβαδίσει με τις κοινωνικές αλλαγές.
Τουαλέτες ουδέτερου φύλου
Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2025 (Fau Rosati et al.) διερεύνησε τις αντιλήψεις των φοιτητών σχετικά με τις ουδέτερες φύλου (mixed-gender) τουαλέτες στα πανεπιστήμια. Σύμφωνα με τη μελέτη του Πανεπιστημίου της Ρώμης, οι φοιτητές, ανεξαρτήτως φύλου, εκφράζουν υποστήριξη για την πρωτοβουλία, θεωρώντας ότι μειώνει το στρες των φοιτητών τρανς και μη δυαδικών, βελτιώνει την ακαδημαϊκή τους ευημερία και δημιουργεί ασφαλέστερους και πιο υποστηρικτικούς χώρους.
Παράλληλα, όμως, εντοπίζονται και ανησυχίες, όπως ο κίνδυνος παρενόχλησης, η αμηχανία και η αντίδραση ορισμένων φοιτητών cisgender. Oι συμμετέχοντες στην έρευνα δείχνουν να προτιμούν μοντέλα πλήρως ενσωματωμένων ουδέτερων τουαλετών αντί ξεχωριστών χώρων ώστε να μειωθεί η στίγματοποίηση. Η έρευνα αναδεικνύει την ανάγκη για ενεργό συμμετοχή των φοιτητών στη διαμόρφωση πολιτικών ώστε τα πανεπιστήμια να ανταποκρίνονται στις πραγματικές τους ανάγκες και να προάγουν ισότητα και ασφάλεια.
Παράλληλα με τις αλλαγές στις υποδομές, αυξάνεται και η ενσωμάτωση μαθημάτων φύλου και σεξουαλικότητας σε ελληνικά και διεθνή πανεπιστήμια, είτε ως μεμονωμένα μαθήματα είτε ως πλήρη προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα. Οι φοιτητές εκτιμούν ότι αυτά τα μαθήματα προσφέρουν γνώσεις για κοινωνική δικαιοσύνη, την κατανόηση διαφορετικών ταυτοτήτων και την καταπολέμηση διακρίσεων.
Ωστόσο, αρκετοί παραδέχονται ότι η υπερβολική εστίαση σε θέματα περιορισμένης εφαρμογής ή παροδικής δημοσιότητας μπορεί να μειώνει την ευρύτερη κατανόηση της Ιστορίας, της πολιτικής και της κοινωνίας και περιορίζει τις πιθανότητες εύρεσης εργασίας σε εταιρικά περιβάλλοντα. Οπως αναφέρει ένας φοιτητής: «Μετανιώνω που πήρα τόσα μαθήματα φύλου και σεξουαλικότητας· θα μπορούσα να έχω επωφεληθεί περισσότερο από πολιτική, Ιστορία και λογοτεχνία». Το σχόλιο αυτό αναδεικνύει την ανάγκη για ισορροπία ανάμεσα στην εξειδίκευση και τη γενική παιδεία.
Από την πλευρά του εκπαιδευτικού συστήματος, η εισαγωγή τέτοιων μαθημάτων και πολιτικών αντιμετωπίζεται με μεικτή υποδοχή. Τα πανεπιστήμια συχνά προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ της ενσωμάτωσης προοδευτικών πρωτοβουλιών και της διαχείρισης αντιδράσεων φοιτητών ή προσωπικού. Συνολικά, η εμπειρία δείχνει ότι η επιτυχία τέτοιων πρωτοβουλιών εξαρτάται από τη συντονισμένη δράση πανεπιστημίων, διδασκόντων και φοιτητών, καθώς και από τη διαρκή εκπαίδευση για κατανόηση διαφορετικών ταυτοτήτων, με στόχο ένα περιβάλλον ισότητας, ασφάλειας και συμμετοχής για όλους.
Ο Τραμπ και η «ιδεολογική επιβολή»
Oι πρωτοβουλίες αυτές δεν μένουν χωρίς ισχυρές αντιδράσεις σε πολιτικό και δημόσιο επίπεδο. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, αλλά και άλλοι συντηρητικοί πολιτικοί και διανοούμενοι έχουν επανειλημμένα δηλώσει ότι αναγνωρίζουν μόνο «δύο φύλα», απορρίπτοντας τόσο τις σπουδές φύλου όσο και πολιτικές συμπερίληψης στα πανεπιστήμια. Ο Τραμπ, ειδικά, έχει συνδέσει τέτοιες αλλαγές με αυτό που αποκαλεί «ιδεολογική επιβολή» στα εκπαιδευτικά ιδρύματα, δεσμευόμενος σε περίπτωση επανόδου του στην εξουσία να περιορίσει τη χρηματοδότηση προγραμμάτων που σχετίζονται με τη διαφορετικότητα και την ταυτότητα φύλου.
Στην Ευρώπη, παρόμοιες θέσεις έχουν εκφραστεί από πολιτικούς όπως ο Βίκτορ Ορμπαν στην Ουγγαρία, όπου η κυβέρνηση προχώρησε σε συνταγματική αναθεώρηση που κατοχυρώνει ρητά την αναγνώριση μόνο δύο φύλων. Την ίδια στιγμή, πανεπιστημιακές πολιτικές γύρω από το φύλο και τη σεξουαλικότητα βρίσκονται συχνά στο επίκεντρο ενός ευρύτερου πολιτισμικού πολέμου, με τα ανώτατα ιδρύματα να καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στην ακαδημαϊκή ελευθερία, τις κοινωνικές διεκδικήσεις και την αυξανόμενη πολιτική πίεση.
Παράδοση ή προσαρμογή;
Το ερώτημα δεν είναι αν τα πανεπιστήμια πρέπει να εξελίσσονται – αυτό είναι αυτονόητο. Το ερώτημα είναι αν στην προσπάθεια να ανταποκριθούν στα σύγχρονα κοινωνικά αιτήματα κινδυνεύουν να αποκοπούν από τις ρίζες που τα κατέστησαν παγκόσμια σημεία αναφοράς. Για τους επικριτές η γλώσσα, τα τελετουργικά και τα σύμβολα δεν είναι απλές τυπικότητες, αλλά φορείς ιστορικής συνέχειας. Για τους υποστηρικτές των αλλαγών η παράδοση δεν είναι στατική, αλλά ζωντανή – και οφείλει να επανερμηνεύεται ώστε να μην αποκλείει.
O tempora, o mores. Ισως τελικά το δίλημμα των πανεπιστημίων του 21ου αιώνα να μην είναι αν θα αλλάξουν, αλλά πώς θα το κάνουν, χωρίς να χάσουν τη μνήμη τους στον δρόμο προς το μέλλον.
