Μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, στην οποία η κλιματική αλλαγή απειλεί να μεταβάλει όχι μόνο το περιβάλλον και την οικονομία αλλά και τις μεταναστευτικές ισορροπίες, βρίσκεται η Μεσόγειος. Νέα επιστημονική έκθεση προειδοποιεί ότι η αύξηση της θερμοκρασίας, η λειψυδρία και η υποβάθμιση των φυσικών πόρων ενδέχεται να ενισχύσουν τις μετακινήσεις πληθυσμών τις επόμενες δεκαετίες, δημιουργώντας πρόσθετες προκλήσεις για τις χώρες της περιοχής και την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν στην 31η Διάσκεψη των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (COP31), που πραγματοποιείται στην Αττάλεια της Τουρκίας, από το Δίκτυο Εμπειρογνωμόνων της Μεσογείου για την Κλιματική και Περιβαλλοντική Αλλαγή (MedECC).
Σύμφωνα με την επιστημονική αξιολόγηση, η Μεσόγειος θερμαίνεται περίπου 20% ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Εάν δεν περιοριστούν αποτελεσματικά οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, η μέση θερμοκρασία της περιοχής θα μπορούσε, υπό δυσμενές σενάριο, να αυξηθεί έως και κατά 6 βαθμούς Κελσίου μέχρι το 2100, σε σύγκριση με την προβιομηχανική περίοδο.
Η κλιματική αλλαγή ως νέος παράγοντας μετανάστευσης
Η έκθεση αναδεικνύει τη σύνθετη σχέση ανάμεσα στην περιβαλλοντική υποβάθμιση και τις μετακινήσεις πληθυσμών.
Μέχρι σήμερα, οι διασυνοριακές μεταναστευτικές ροές στη Μεσόγειο επηρεάζονται κυρίως από οικονομικούς, κοινωνικούς και γεωπολιτικούς παράγοντες, όπως η ανεργία, οι ένοπλες συγκρούσεις και η πολιτική αστάθεια.
Οι περιβαλλοντικές πιέσεις συνδέονται συχνότερα με μετακινήσεις μικρότερων αποστάσεων, εντός των ίδιων των χωρών. Ωστόσο, οι επιστήμονες προειδοποιούν ότι η κατάσταση αυτή ενδέχεται να μεταβληθεί.
Η ερημοποίηση, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, τα ακραία καιρικά φαινόμενα και η έλλειψη νερού μπορούν να επιδεινώσουν τις συνθήκες διαβίωσης, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου μεγάλα τμήματα του πληθυσμού εξαρτώνται από τη γεωργία.
Σε συνδυασμό με την οικονομική ανασφάλεια και τις περιφερειακές συγκρούσεις, οι εξελίξεις αυτές ενδέχεται να οδηγήσουν περισσότερους ανθρώπους στην αναζήτηση ασφαλέστερων συνθηκών διαβίωσης.
Οι συντάκτες της έκθεσης διευκρινίζουν, πάντως, ότι δεν υπάρχει μια απλή, αυτόματη σχέση ανάμεσα στην άνοδο της θερμοκρασίας και στην αύξηση της μετανάστευσης. Οι επιπτώσεις διαφοροποιούνται ανάλογα με τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνθήκες κάθε περιοχής.
Έως 17% χαμηλότερες αγροτικές αποδόσεις
Ιδιαίτερα ανησυχητικές είναι οι εκτιμήσεις για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής στην παραγωγή τροφίμων.
Σύμφωνα με την έκθεση, έως το 2050 οι αποδόσεις των γεωργικών καλλιεργειών στη Μεσόγειο θα μπορούσαν να μειωθούν κατά 17%, ενώ περισσότερο από το 20% των θαλάσσιων ειδών που αποτελούν αντικείμενο αλιευτικής εκμετάλλευσης ενδέχεται να εξαφανιστεί.
Οι προβλέψεις αυτές αναδεικνύουν τον κίνδυνο επιδείνωσης της επισιτιστικής ανασφάλειας και αύξησης της οικονομικής πίεσης σε κοινωνίες που στηρίζονται στην πρωτογενή παραγωγή.
Παράλληλα, οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στη γεωργία και την αλιεία. Ο τουρισμός και η ενέργεια συγκαταλέγονται επίσης στους οικονομικούς τομείς που επηρεάζονται από τις μεταβολές του κλίματος και τη διαθεσιμότητα φυσικών πόρων.
Περισσότερο εκτεθειμένες οι χώρες της νότιας Μεσογείου
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι οι χώρες της νότιας και ανατολικής Μεσογείου αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα αυξημένους κινδύνους.
Η περιορισμένη διαθεσιμότητα υδάτινων πόρων, η υψηλή εξάρτηση από τη γεωργία και η μεγαλύτερη έκθεση στην ερημοποίηση καθιστούν τις τοπικές κοινωνίες περισσότερο ευάλωτες.
Η περιοχή της Μεσογείου αποτελεί ήδη μία από τις σημαντικότερες και πιο επικίνδυνες μεταναστευτικές διαδρομές παγκοσμίως.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην έκθεση, περισσότεροι από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν διασχίσει τη Μεσόγειο προς την Ευρώπη τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες, ενώ μεταξύ 2014 και 2024 καταγράφηκαν πάνω από 30.000 νεκροί ή αγνοούμενοι.
Τα στοιχεία αυτά αποτυπώνουν το μέγεθος των υφιστάμενων μεταναστευτικών πιέσεων, χωρίς να σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες μετακινήσεις προκλήθηκαν από την κλιματική αλλαγή.
«Ό,τι επηρεάζει τη μία ακτή, επηρεάζει και τις υπόλοιπες»
Την ανάγκη κοινής αντιμετώπισης των προκλήσεων υπογράμμισε ο αναπληρωτής γενικός γραμματέας της Ένωσης για τη Μεσόγειο, αρμόδιος για τη Σταθερότητα και την Ανθεκτικότητα, Ζοάν Μπορέλ.
Όπως επισήμανε, η Μεσόγειος αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής, της γεωπολιτικής αστάθειας και της μετανάστευσης, με τις εξελίξεις στη μία πλευρά της να επηρεάζουν αναπόφευκτα και τις υπόλοιπες.
Από την πλευρά του, ο κλιματολόγος του Πανεπιστημίου του Σαλέντο, Πιέρο Λιονέλο, τόνισε ότι η περιβαλλοντική αλλαγή, οι συγκρούσεις και οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες αλληλεπιδρούν με διαφορετικό τρόπο σε κάθε περιοχή.
Η κατανόηση αυτών των αλληλεπιδράσεων θεωρείται απαραίτητη για τη διαμόρφωση πολιτικών που θα περιορίζουν τις αναγκαστικές μετακινήσεις και θα ενισχύουν τη δυνατότητα των ανθρώπων να παραμένουν στον τόπο τους.
Οι λύσεις που προτείνουν οι επιστήμονες
Η έκθεση δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ανάγκη επενδύσεων σε ανθεκτικές υποδομές, στη βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων και στην προσαρμογή της γεωργικής παραγωγής στις νέες κλιματικές συνθήκες.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των τοπικών κοινωνιών μπορεί να περιορίσει τις πιέσεις που οδηγούν σε αναγκαστικές μετακινήσεις πληθυσμών.
Παράλληλα, ζητούν μεγαλύτερη περιφερειακή συνεργασία και βελτίωση των επιστημονικών δεδομένων, ώστε να καταστεί δυνατή η ακριβέστερη εκτίμηση των μελλοντικών μεταναστευτικών τάσεων.
Το MedECC επεξεργάζεται ήδη τη δεύτερη ολοκληρωμένη έκθεση αξιολόγησης για τη Μεσόγειο (MAR2), η οποία θα εξετάσει αναλυτικότερα τις περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Το βασικό συμπέρασμα της νέας προειδοποίησης είναι ότι η κλιματική κρίση δεν αποτελεί αποκλειστικά περιβαλλοντικό ζήτημα. Επηρεάζει την παραγωγή τροφίμων, την οικονομική ανάπτυξη, τη διαχείριση των φυσικών πόρων και, δυνητικά, τις μεταναστευτικές ισορροπίες μιας περιοχής που ήδη βρίσκεται αντιμέτωπη με σημαντικές γεωπολιτικές προκλήσεις.
