Ένα πρώτο βήμα προς τη διεθνή ρύθμιση των λεγόμενων «ρομπότ-δολοφόνων» πραγματοποιήθηκε στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, με τις χώρες που συμμετέχουν στη Σύμβαση για Ορισμένα Συμβατικά Όπλα να καταλήγουν σε συμφωνία για τη συνέχιση των διαπραγματεύσεων και την πιθανή κατάρτιση διεθνούς κανονιστικού πλαισίου έως το 2028.

Η συμφωνία επιτεύχθηκε τα ξημερώματα του Σαββάτου (21/11) στη Γενεύη, ύστερα από πέντε ημέρες έντονων διαβουλεύσεων και πολύωρες διαπραγματεύσεις που παρατάθηκαν πέρα από την προγραμματισμένη ολοκλήρωση της διάσκεψης.

Ωστόσο, παρά τη συμφωνία των 128 κρατών, το τελικό κείμενο δεν προβλέπει υποχρεωτική απαγόρευση των αυτόνομων φονικών οπλικών συστημάτων ούτε δεσμεύει τις χώρες να καταλήξουν σε διεθνή συνθήκη. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει τις βαθιές διαφωνίες μεταξύ των κρατών που επιδιώκουν αυστηρούς περιορισμούς και των μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων που αντιτίθενται σε νομικά δεσμευτικές ρυθμίσεις.

Τι είναι τα «ρομπότ-δολοφόνοι» και γιατί προκαλούν ανησυχία

Ο όρος «ρομπότ-δολοφόνοι» χρησιμοποιείται για να περιγράψει τα φονικά αυτόνομα οπλικά συστήματα, γνωστά διεθνώς ως Lethal Autonomous Weapons Systems (LAWS).

Πρόκειται για οπλικά συστήματα που μπορούν να εντοπίζουν, να επιλέγουν και να πλήττουν στόχους χωρίς να απαιτείται ανθρώπινη παρέμβαση σε κάθε επιμέρους απόφαση επίθεσης.

Σε αντίθεση με τα συμβατικά τηλεχειριζόμενα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, στα οποία ένας χειριστής αποφασίζει πότε θα χρησιμοποιηθεί το όπλο, τα αυτόνομα συστήματα μπορούν να εκτελούν κρίσιμες λειτουργίες στόχευσης βάσει αισθητήρων, αλγορίθμων και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τεχνητής νοημοσύνης.

Η ανάπτυξη τέτοιων τεχνολογιών δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την προστασία των αμάχων, τη συμμόρφωση με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και την απόδοση ευθυνών όταν μια επίθεση προκαλεί παράνομες απώλειες ανθρώπινων ζωών.

Περίπου 100 χώρες ζητούσαν αυστηρούς περιορισμούς

Στις διαπραγματεύσεις της Γενεύης, περίπου 100 χώρες υποστήριξαν την ανάγκη διαμόρφωσης ενός νομικά δεσμευτικού διεθνούς πλαισίου, με σαφείς απαγορεύσεις και περιορισμούς στη χρήση αυτόνομων όπλων.

Αντίθετα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ρωσία και το Ισραήλ συγκαταλέγονταν στις χώρες που αντιτάχθηκαν σε μια τέτοια δέσμευση.

Η στάση των μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων επηρέασε καθοριστικά το αποτέλεσμα, καθώς οι αποφάσεις στο πλαίσιο της συγκεκριμένης Σύμβασης λαμβάνονται με ομοφωνία.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μία χώρα μπορεί να εμποδίσει την υιοθέτηση μιας πρότασης, γεγονός που οδήγησε σε σημαντική αποδυνάμωση του τελικού κειμένου.

Είναι χαρακτηριστικό ότι οι διαπραγματευτές κατέληξαν σε διατύπωση που προβλέπει την επεξεργασία ενός μελλοντικού διεθνούς εργαλείου, χωρίς να δεσμεύονται ρητά για την έναρξη διαπραγματεύσεων με στόχο μια υποχρεωτική συνθήκη.

Ο συμβιβασμός της Γενεύης και ο ορίζοντας του 2028

Η συμφωνία προβλέπει διετή συνέχιση των εργασιών, με σκοπό τη διαμόρφωση κανόνων που θα μπορούσαν να ρυθμίσουν την ανάπτυξη και τη χρήση των αυτόνομων οπλικών συστημάτων.

Στο επίκεντρο θα βρεθούν ο προσδιορισμός των κατηγοριών όπλων που θα πρέπει να απαγορευθούν και η θέσπιση περιορισμών για συστήματα των οποίων η λειτουργία μπορεί να συμβαδίζει με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.

Ο Ελβετός διπλωμάτης Ζιλιέν Τενί, ο οποίος προήδρευσε της διάσκεψης, χαρακτήρισε τη συμφωνία σημαντικό επίτευγμα για τον ανθρωπιστικό αφοπλισμό, υπογραμμίζοντας ότι ακόμη και σε ένα ιδιαίτερα διχασμένο διεθνές περιβάλλον η πολυμερής διπλωματία μπορεί να παράγει αποτελέσματα.

Άλλοι συμμετέχοντες, ωστόσο, εμφανίστηκαν λιγότερο ικανοποιημένοι, θεωρώντας ότι ο συμβιβασμός απέχει σημαντικά από τον αρχικό στόχο.

Η προειδοποίηση Γκουτέρες και οι αντιδράσεις οργανώσεων

Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, έχει επανειλημμένα ζητήσει την υιοθέτηση δεσμευτικών διεθνών κανόνων για τα αυτόνομα όπλα, υποστηρίζοντας ότι οι μηχανές δεν πρέπει να διαθέτουν ανεξέλεγκτη εξουσία στη λήψη αποφάσεων που αφορούν την ανθρώπινη ζωή.

Αντίστοιχες εκκλήσεις έχουν απευθύνει η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, προειδοποιώντας ότι η τεχνολογική εξέλιξη κινείται ταχύτερα από τις διεθνείς προσπάθειες ρύθμισής της.

Η εκτελεστική διευθύντρια της οργάνωσης Stop Killer Robots, Νικόλ βαν Ρόιεν, εξέφρασε την απογοήτευσή της για την καθυστέρηση, επισημαίνοντας ότι η αναβολή της υιοθέτησης νομικά δεσμευτικών κανόνων δημιουργεί κινδύνους για τους αμάχους και την ανθρωπότητα.

Οι οργανώσεις υποστηρίζουν ότι η διετής παράταση ενδέχεται να επιτρέψει την περαιτέρω ανάπτυξη και διάδοση τέτοιων συστημάτων, χωρίς να υπάρχουν επαρκείς διεθνείς εγγυήσεις για τη χρήση τους.

Ο πόλεμος της επόμενης ημέρας και το ανθρώπινο όριο

Η συζήτηση για τα αυτόνομα όπλα αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνητή νοημοσύνη ενσωματώνεται με αυξανόμενους ρυθμούς στις στρατιωτικές επιχειρήσεις.

Οι συγκρούσεις στην Ουκρανία, στο Σουδάν και στη Μέση Ανατολή έχουν εντείνει τον προβληματισμό για την αξιοποίηση συστημάτων αυτοματοποιημένης αναγνώρισης στόχων και για τα όρια της ανθρώπινης εποπτείας.

Το βασικό ζήτημα δεν αφορά μόνο την τεχνολογική δυνατότητα ενός οπλικού συστήματος να εντοπίζει και να εξουδετερώνει έναν στόχο, αλλά και το κατά πόσο μπορεί να διασφαλιστεί η εφαρμογή των αρχών της διάκρισης μεταξύ αμάχων και μαχητών, της αναλογικότητας και της λογοδοσίας.

Παρότι το υφιστάμενο διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο εφαρμόζεται και στα αυτόνομα όπλα, δεν υπάρχει ακόμη ειδική διεθνής συνθήκη που να καθορίζει δεσμευτικές απαγορεύσεις και περιορισμούς για τη συγκεκριμένη κατηγορία συστημάτων.

Η συμφωνία της Γενεύης διατηρεί ανοιχτή τη διπλωματική διαδικασία, χωρίς όμως να λύνει τη βασική διαφωνία μεταξύ των κρατών. Το 2028 αναδεικνύεται πλέον σε επόμενο χρονικό ορόσημο, με το ενδεχόμενο δεσμευτικής διεθνούς συμφωνίας να παραμένει αβέβαιο.