Η υπόθεση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου αποκτά πλέον χαρακτηριστικά διπλωματικού θρίλερ, με τη ρηματική διακοίνωση της Γαλλίας προς την Τουρκία να προκαλεί νέα ερωτήματα για τους χειρισμούς που γίνονται στο παρασκήνιο. Η Αθήνα επιμένει ότι δεν ζητήθηκε τουρκική άδεια, ότι δεν αναγνωρίζονται δικαιώματα της Άγκυρας και ότι η συγκεκριμένη επικοινωνία δεν παράγει κανένα έννομο αποτέλεσμα. Ωστόσο, το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στο τι πραγματικά περιλαμβάνει το διπλωματικό έγγραφο, αλλά κυρίως στο πώς θα επιχειρήσει να το αξιοποιήσει η τουρκική πλευρά.
Γιατί η Άγκυρα έχει αποδείξει ότι γνωρίζει να μετατρέπει ακόμη και μια τεχνική ή ενημερωτική διπλωματική κίνηση σε πολιτικό επιχείρημα. Και αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί ανησυχία στην Αθήνα. Το ενδεχόμενο, δηλαδή, να επιχειρήσει ο Ερντογάν να παρουσιάσει τη γαλλική διακοίνωση ως έμμεση αναγνώριση ότι η Τουρκία έχει λόγο, ρόλο και αρμοδιότητα για δραστηριότητες στην περιοχή όπου σχεδιάζεται να περάσει το καλώδιο.
Το ερώτημα είναι εάν μια διαδικασία διπλωματικής ενημέρωσης μπορεί να εξελιχθεί σε προηγούμενο που θα χρησιμοποιηθεί από την τουρκική διπλωματία σε επόμενες περιπτώσεις. Και κυρίως, εάν η προσπάθεια να αποφευχθεί μια νέα ένταση στην Ανατολική Μεσόγειο κινδυνεύει να δημιουργήσει ένα διαφορετικό, πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα για τα ελληνικά συμφέροντα.
Η γαλλική διακοίνωση και οι εξηγήσεις της Αθήνας
Η αφετηρία της υπόθεσης βρίσκεται στη διπλωματική επικοινωνία της Γαλλίας με την Τουρκία, με αντικείμενο τις προγραμματισμένες έρευνες του γαλλικού πλοίου Abeille Marengo στο πλαίσιο της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κρήτης – Κύπρου.
Η ελληνική κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η γαλλική πλευρά προχώρησε σε ενημέρωση της Άγκυρας και όχι σε αίτημα άδειας ή συναίνεσης. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης ξεκαθάρισε ότι η ρηματική διακοίνωση δεν αναγνωρίζει τουρκικά δικαιώματα, δεν παράγει έννομα αποτελέσματα και δεν περιλαμβάνει γεωγραφικές συντεταγμένες που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν διαφορετικές εντυπώσεις.
Η ελληνική θέση είναι ότι οι έρευνες αδειοδοτούνται από τις αρμόδιες ελληνικές αρχές, ενώ για το κυπριακό τμήμα του έργου ακολουθούνται οι προβλεπόμενες διαδικασίες από την Κυπριακή Δημοκρατία. Με άλλα λόγια, η Άγκυρα δεν έχει κανέναν λόγο να εμφανίζεται ως αρχή που εγκρίνει ή απορρίπτει τις εργασίες.
Ωστόσο, η τουρκική πλευρά επιχειρεί να διαβάσει διαφορετικά την εξέλιξη. Η Άγκυρα θέλει να εμφανίσει την επικοινωνία ως αναγνώριση της δικής της αρμοδιότητας και να υποστηρίξει ότι οι δραστηριότητες στην περιοχή δεν μπορούν να προχωρήσουν χωρίς τη δική της έγκριση. Πρόκειται για μια ερμηνεία που η Αθήνα απορρίπτει, αλλά η ίδια η προσπάθεια της Τουρκίας να την επιβάλει δείχνει πόσο λεπτές είναι οι ισορροπίες.
Η αμερικανική στάση είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, γιατί αυτή τη φορά η Ουάσιγκτον δεν περιορίζεται σε μια γενική δήλωση υπέρ της ενεργειακής συνεργασίας. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, οι ΗΠΑ έστειλαν απευθείας μήνυμα σε Αθήνα, Λευκωσία και Άγκυρα ότι δεν δικαιολογείται καμία αντίρρηση για την υλοποίηση τέτοιων ενεργειακών έργων. «Σε τέτοια έργα δεν δικαιολογείται να προβληθεί ένσταση ή αντίρρηση από καμία πλευρά». Η επικοινωνία με την Άγκυρα φέρεται να γίνεται προφορικά, με πιθανό συνομιλητή τον Αμερικανό πρέσβη στην Τουρκία Τομ Μπάρακ.
Το επικίνδυνο προηγούμενο που θέλει να κατασκευάσει η Άγκυρα
Το μεγάλο πρόβλημα δεν είναι ότι η Τουρκία αποκτά αυτομάτως δικαιώματα επειδή ενημερώθηκε μέσω μιας ρηματικής διακοίνωσης. Κάτι τέτοιο δεν προκύπτει νομικά από μόνο του. Ο κίνδυνος είναι να επιχειρήσει να κατασκευάσει ένα πολιτικό προηγούμενο, το οποίο θα επικαλείται κάθε φορά που θα θέλει να αμφισβητήσει ελληνικές ή ευρωπαϊκές δραστηριότητες στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η τουρκική διπλωματία θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι, εφόσον μια ευρωπαϊκή χώρα έκρινε απαραίτητο να την ενημερώσει για ένα ερευνητικό έργο, αυτό σημαίνει ότι η ίδια αποτελεί αναγκαίο συνομιλητή για κάθε ανάλογη δραστηριότητα στην περιοχή.
Πρόκειται για αυθαίρετο συμπέρασμα, αλλά η Άγκυρα δεν χρειάζεται απαραίτητα να κερδίσει μια νομική μάχη για να αξιοποιήσει επικοινωνιακά μια τέτοια εξέλιξη. Της αρκεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι οι τρίτες χώρες αναγνωρίζουν στην πράξη τον ρόλο της.
Το επόμενο βήμα θα μπορούσε να είναι η απαίτηση για αντίστοιχη ενημέρωση σε μελλοντικές έρευνες, η αξίωση διαβουλεύσεων ή ακόμη και η προσπάθεια να συνδέσει την έναρξη εργασιών με προηγούμενη τουρκική συναίνεση. Έτσι, μια μεμονωμένη διπλωματική επικοινωνία θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως αφετηρία για μια ευρύτερη απαίτηση συνδιαχείρισης.
Αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα. Όχι μια υποτιθέμενη νομική αναγνώριση που δεν υπάρχει, αλλά η σταδιακή κανονικοποίηση της τουρκικής αντίληψης ότι η Άγκυρα πρέπει να έχει λόγο σε κάθε ενεργειακό ή ερευνητικό σχέδιο που δεν εξυπηρετεί τις δικές της επιδιώξεις.
Οι αντι-NAVTEX και το προηγούμενο του 2024
Η ανησυχία της Αθήνας δεν είναι θεωρητική. Το 2024, οι εργασίες για την ηλεκτρική διασύνδεση είχαν βρεθεί αντιμέτωπες με την παρουσία τουρκικών πολεμικών πλοίων στην ευρύτερη περιοχή, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν σοβαρά εμπόδια στην πρόοδο των ερευνών.
Η Τουρκία επανέφερε και τώρα τις γνωστές αξιώσεις της. Στις 6 Νοεμβρίου εκδόθηκε η ελληνική NAVTEX 1411/26 για τις έρευνες του γαλλικού πλοίου, ενώ η Άγκυρα απάντησε με αντι-NAVTEX, επιχειρώντας να επαναφέρει τις θέσεις της περί τουρκικής υφαλοκρηπίδας και αρμοδιότητας στην περιοχή.
Η τουρκική πλευρά υποστηρίζει ότι οι συγκεκριμένες δραστηριότητες απαιτούν τη δική της έγκριση. Η Αθήνα απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή τη θέση.
Το ενδεχόμενο νέας έντασης δεν μπορεί να αποκλειστεί. Η Τουρκία μπορεί να περιοριστεί σε νέες διπλωματικές διαμαρτυρίες και αντι-NAVTEX, μπορεί όμως να επιλέξει και μια πιο δυναμική παρουσία πολεμικών πλοίων κοντά στο ερευνητικό σκάφος. Το δυσμενέστερο σενάριο θα ήταν μια νέα απόπειρα παρεμπόδισης των εργασιών.
Σε αυτή την περίπτωση, η ελληνική κυβέρνηση θα βρεθεί μπροστά σε ένα δύσκολο δίλημμα: πώς προστατεύεις ένα έργο στρατηγικής σημασίας χωρίς να επιτρέψεις στην Τουρκία να επιβάλει τους δικούς της όρους, αλλά και χωρίς να οδηγηθείς σε μια ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.
Η Γαλλία, ο Μακρόν και τα όρια της στρατηγικής συμμαχίας
Στο παρασκήνιο υπάρχει και η γαλλική παράμετρος. Η Γαλλία δεν είναι ένας τυχαίος τρίτος παρατηρητής. Είναι στρατηγικός εταίρος της Ελλάδας, έχει συνάψει συμφωνία αμυντικής συνεργασίας με την Αθήνα και η γαλλική εταιρεία Nexans έχει κεντρικό ρόλο στην κατασκευή του καλωδίου.
Ακριβώς γι’ αυτό η γαλλική διακοίνωση προκαλεί ερωτήματα. Μέχρι ποιο σημείο μπορεί το Παρίσι να επιδιώκει την εξομάλυνση των σχέσεών του με την Άγκυρα χωρίς να δημιουργεί προβλήματα στην ελληνική θέση;
Η Γαλλία έχει προφανώς συμφέρον να προστατεύσει το έργο και να αποτρέψει μια νέα κρίση. Αυτό είναι κατανοητό. Όμως η Αθήνα δικαιούται να ζητά σαφείς εξηγήσεις για το περιεχόμενο και τη σκοπιμότητα της συγκεκριμένης επικοινωνίας.
Η στρατηγική σχέση Ελλάδας – Γαλλίας δεν μπορεί να εξαντλείται σε αμυντικές συμφωνίες, εξοπλισμούς και κοινές δηλώσεις. Πρέπει να αποτυπώνεται και στις πραγματικές διπλωματικές επιλογές όταν διακυβεύονται ζητήματα ελληνικού ενδιαφέροντος.
Το ζητούμενο δεν είναι να κατηγορηθεί αυτομάτως το Παρίσι για υποχώρηση απέναντι στην Τουρκία. Είναι να διασφαλιστεί ότι η γαλλική διπλωματική πρακτική δεν θα προσφέρει στην Άγκυρα επιχειρήματα που θα δυσκολέψουν την ελληνική πλευρά στο μέλλον.
Το Μαξίμου αναζητά ευρωπαϊκή και αμερικανική κάλυψη
Η Αθήνα γνωρίζει ότι το καλώδιο δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια στενά ελληνοτουρκική διαφορά. Πρόκειται για ένα ευρωπαϊκό ενεργειακό έργο, το οποίο αφορά την ενεργειακή ασφάλεια, τη σύνδεση της Κύπρου με την ευρωπαϊκή αγορά και τη στρατηγική αρχιτεκτονική της Ανατολικής Μεσογείου.
Γι’ αυτό και επιδιώκει να εξασφαλίσει τη στήριξη των ευρωπαϊκών εταίρων, αλλά και της Ουάσιγκτον. Η αμερικανική παρέμβαση και τα μηνύματα προς την Άγκυρα ότι δεν δικαιολογείται η παρεμπόδιση τέτοιων έργων έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Ωστόσο, η διπλωματική υποστήριξη πρέπει να συνοδεύεται από σαφή πολιτική και επιχειρησιακή στρατηγική. Δεν αρκεί να διαβεβαιώνουν οι σύμμαχοι ότι στηρίζουν το έργο, εάν την κρίσιμη στιγμή η Τουρκία μπορεί να δημιουργεί τετελεσμένα με την παρουσία πολεμικών πλοίων και τις συνεχείς αμφισβητήσεις.
Η Αθήνα χρειάζεται κοινή γραμμή με τη Λευκωσία και το Παρίσι, σαφή μηνύματα προς την Άγκυρα και συγκεκριμένο σχεδιασμό για την προστασία των ερευνών. Η αποτροπή μιας κρίσης δεν μπορεί να σημαίνει εγκατάλειψη των δικαιωμάτων που η Ελλάδα θεωρεί ότι διαθέτει.
Το καλώδιο δεν μπορεί να γίνει όμηρος της Τουρκίας
Το έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας – Κύπρου, με προϋπολογισμό περίπου 1,9 δισ. ευρώ, δεν είναι μια απλή ενεργειακή επένδυση. Αφορά τη στρατηγική σύνδεση της Κύπρου με την Ευρώπη, την ενεργειακή ασφάλεια και τη γεωπολιτική θέση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Δεν μπορεί, επομένως, να εξαρτάται από το αν η Τουρκία θα αποφασίσει να εκδώσει μια νέα NAVTEX ή να στείλει πολεμικά πλοία κοντά σε ένα ερευνητικό σκάφος.
Η Ελλάδα δεν έχει κανένα συμφέρον να επιδιώξει μια σύγκρουση. Έχει, όμως, κάθε λόγο να μην επιτρέψει να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η πρόοδος ενός ευρωπαϊκού έργου απαιτεί την προηγούμενη έγκριση της Άγκυρας.
Το μεγάλο στοίχημα για το Μαξίμου είναι να περάσει το καλώδιο χωρίς να περάσει μαζί του και η τουρκική αντίληψη περί συνδιαχείρισης της Ανατολικής Μεσογείου. Γιατί μια τέτοια εξέλιξη θα αποτελούσε πολύ σοβαρότερο πρόβλημα από μια ακόμη αντι-NAVTEX.
Η ρηματική διακοίνωση μπορεί να μην παράγει από μόνη της νομικά αποτελέσματα. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει υλικό για την τουρκική διπλωματική επιχειρηματολογία. Και σε μια περιοχή όπου η Άγκυρα επιδιώκει συστηματικά να διευρύνει τις αμφισβητήσεις της, η Αθήνα δεν έχει την πολυτέλεια να αφήνει τέτοιες κινήσεις αναπάντητες ή ανεξήγητες.
Γιατί στο τέλος το ερώτημα δεν είναι ποιος ενημέρωσε ποιον. Είναι ποιος θα αποφασίζει τι μπορεί να γίνει στην Ανατολική Μεσόγειο. Και αυτό είναι ένα ερώτημα που η Ελλάδα δεν μπορεί να αφήσει αναπάντητο.
