Οι ελληνικές τράπεζες μπορεί να μοιράζουν μερίσματα, να ανακοινώνουν κέρδη δισεκατομμυρίων και να διαφημίζουν τη μεγάλη επιστροφή τους στην ευρωπαϊκή κανονικότητα, υπάρχει όμως ένα σημείο στο οποίο η περίφημη «νέα εποχή» θυμίζει ανησυχητικά την παλιά: εξακολουθούν να δανείζουν πολλά στους ίδιους και λίγους. Και το ΔΝΤ έρχεται ουσιαστικά να τους υπενθυμίσει ότι όταν τέσσερις τράπεζες «ποντάρουν στα ίδια άλογα», αυτό δεν λέγεται διασπορά κινδύνου.
Η μεγάλη συγκέντρωση εταιρικών δανείων σε έναν περιορισμένο αριθμό ισχυρών επιχειρηματικών ομίλων αποτελεί μία από τις σοβαρότερες αδυναμίες του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Οι μεγαλύτεροι πελάτες είναι σε σημαντικό βαθμό κοινοί, με αποτέλεσμα ένα πρόβλημα σε έναν μεγάλο όμιλο να μπορεί να χτυπήσει ταυτόχρονα περισσότερους τραπεζικούς ισολογισμούς.
Με άλλα λόγια, αν ένας από τους «μεγάλους» αρχίσει να «κουτσαίνει», υπάρχει κίνδυνος να «σκοντάψουν» όλοι μαζί.
Οι διοικήσεις έχουν ασφαλώς έτοιμη την «βολική» απάντηση. Η ελληνική οικονομία δεν διαθέτει εκατοντάδες μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους και, στα χρόνια της κρίσης, οι αξιόχρεοι πελάτες ήταν ελάχιστοι. Οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις θεωρούνταν υψηλού κινδύνου, τα NPEs είχαν κατακλύσει τους ισολογισμούς και οι τράπεζες κατέφυγαν στους μεγάλους και ισχυρούς. Ήταν κατανοητό τότε. Το πρόβλημα είναι ότι το ημερολόγιο δεν γράφει πλέον 2015.
Οι τράπεζες καθάρισαν τους ισολογισμούς τους με ένα τεράστιο κόστος που δεν επωμίστηκαν μόνες τους, ξεφορτώθηκαν δεκάδες δισεκατομμύρια προβληματικών δανείων, επέστρεψαν στην κερδοφορία, ξανάρχισαν τα μερίσματα και παρουσιάζουν στους επενδυτές success stories για την πιστωτική επέκταση και τις υψηλές αποδόσεις κεφαλαίων.
Κι όμως, όταν φτάνει η ώρα να μοιραστεί το μεγάλο χρήμα της χρηματοδότησης, ο κατάλογος των παραληπτών παραμένει εντυπωσιακά μικρός. Το εύκολο banking στους λίγους και ισχυρούς εξακολουθεί να κερδίζει το δύσκολο banking στους πολλούς. Και αυτό δεν είναι πλέον απλώς κληρονομιά της κρίσης. Είναι στρατηγική επιλογή.
Γιατί τραπεζική δεν σημαίνει μόνο να χρηματοδοτείς εκείνον που έχει ήδη μέγεθος, πρόσβαση στις αγορές, περιουσιακά στοιχεία και ισχυρό balance sheet. Σημαίνει να εντοπίζεις ποια μεσαία επιχείρηση μπορεί να γίνει μεγάλη, να αξιολογείς πραγματικό επιχειρηματικό κίνδυνο και να διοχετεύεις κεφάλαια εκεί όπου μπορούν να δημιουργήσουν τον επόμενο κύκλο ανάπτυξης.
Διαφορετικά, οι τράπεζες καταλήγουν να χρηματοδοτούν διαρκώς τους ήδη ισχυρούς και μετά να επικαλούνται την απουσία περισσότερων ισχυρών επιχειρήσεων ως δικαιολογία για τη συγκέντρωση των χαρτοφυλακίων τους.
Ένας βολικός φαύλος κύκλος.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η κλαδική συγκέντρωση. Οι μεγάλες εκθέσεις εντοπίζονται κυρίως σε ενέργεια και utilities, βιομηχανία και χρηματοοικονομικές δραστηριότητες. Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται το ΔΝΤ, περίπου τα δύο τρίτα του δυνητικού κινδύνου ζημιών από τις μεγάλες εκθέσεις προέρχονται από αυτούς τους κλάδους. Δηλαδή τα αυγά δεν βρίσκονται απλώς σε λίγα καλάθια. Ορισμένα καλάθια βρίσκονται και δίπλα στη φωτιά.
Και εδώ οι δικαιολογίες λιγοστεύουν. Οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι, η ενεργειακή αστάθεια και οι αναταράξεις στις αγορές δεν εμφανίστηκαν χθες. Οι τράπεζες διαθέτουν στρατιές risk managers, μοντέλα stress tests και πανάκριβα συστήματα διαχείρισης κινδύνου ακριβώς για να βλέπουν το πρόβλημα πριν γίνει ζημιά.
Η απάντηση δεν μπορεί ασφαλώς να είναι να ζητήσουν αύριο από τους μεγάλους ομίλους να επιστρέψουν τα δάνειά τους. Μπορεί όμως να είναι η σταδιακή αλλαγή του μείγματος: περισσότερες υγιείς μεσαίες επιχειρήσεις, νέοι κλάδοι, μεγαλύτερη γεωγραφική διαφοροποίηση και ουσιαστική διεθνοποίηση. Η Alpha Bank έχει κινηθεί περισσότερο προς αυτή την κατεύθυνση μέσω διεθνών συνεργασιών και κεφαλαιακών κινήσεων, όμως για το σύστημα συνολικά το πρόβλημα παραμένει.
Κόκκινος συναγερμός σήμερα δεν υπάρχει. Και θα ήταν λάθος να παρουσιαστεί ότι υπάρχει. Υπάρχει όμως κάτι που για τις διοικήσεις των τραπεζών είναι ίσως πιο ενοχλητικό: δεν μπορούν πλέον να ισχυριστούν ότι δεν γνώριζαν.
Το ΔΝΤ τους έχει δείξει το πρόβλημα. Οι επόπτες το βλέπουν. Οι αγορές μπορούν ανά πάσα στιγμή να δοκιμάσουν τις αντοχές του.
Μετά από τόσα χρόνια εξυγίανσης, κρατικής στήριξης, «Ηρακλήδων», τιτλοποιήσεων και επιστροφής στα μερίσματα, η ελληνική οικονομία δικαιούται να απαιτεί από τις τράπεζες κάτι περισσότερο από το να δανείζουν ξανά τους ίδιους δέκα.
Γιατί το να παρατηρείς έναν κίνδυνο που γνωρίζεις δεν είναι διαχείριση κινδύνου. Είναι επιλογή να τον αναλαμβάνεις.
