Η ερήμην καταδίκη σε θάνατο του πρώην προέδρου της Συρίας Μπασάρ αλ Άσαντ, του αδελφού του Μάχερ και του εξαδέλφου του Ατέφ Νατζίμπ εγείρει σειρά ερωτημάτων. Ποια είναι η νομική ισχύς της απόφασης; Μπορούν να εκτελεστούν οι θανατικές ποινές εφόσον οι καταδικασθέντες (ο Μπασάρ και ο αδερφός του, Μάχερ) παραμένουν εκτός συριακού εδάφους; Τι σημαίνει η «διεθνής δίωξη» που διέταξε το ποινικό δικαστήριο της Δαμασκού και ποιον ρόλο μπορούν να διαδραματίσουν οι χώρες στις οποίες βρίσκονται οι καταδικασθέντες;

Την Τρίτη, το Ποινικό Δικαστήριο της Δαμασκού επέβαλε ερήμην τη θανατική ποινή στον πρώην πρόεδρο της Συρίας Μπασάρ αλ Άσαντ, στον αδελφό του Μάχερ και στον Ατέφ Νατζίμπ, κρίνοντάς τους ενόχους για ανθρωποκτονίες, βασανιστήρια και παραβιάσεις κατά τη διάρκεια του πολυετούς εμφυλίου πολέμου στη χώρα, που, σύμφωνα με το δικαστήριο, συνιστούν εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Παράλληλα, αποφάσισε τη διεθνή δίωξη των Μπασάρ και Μάχερ αλ Άσαντ.

Εθνική δικαστική απόφαση με διεθνείς προεκτάσεις

Η απόφαση του Ποινικού Δικαστηρίου της Δαμασκού εκδόθηκε από τη συριακή Δικαιοσύνη και, επομένως, αποτελεί εθνική και όχι απόφαση διεθνούς δικαστηρίου.

 

Αυτό σημαίνει ότι η ισχύς της αφορά καταρχήν το εσωτερικό της χώρας. Αποκτά, ωστόσο, ιδιαίτερη σημασία λόγω της παρουσίας του Μπασάρ αλ Άσαντ εκτός Συρίας, καθώς διέφυγε στη Ρωσία μετά την πτώση του καθεστώτος του τον Δεκέμβριο του 2024.

Το γεγονός αυτό ανοίγει τον δρόμο για νομικές ενέργειες εκτός των συριακών συνόρων, εφόσον οι αρχές της Δαμασκού αποφασίσουν να ενεργοποιήσουν τις διαδικασίες διεθνούς δίωξης και δικαστικής συνεργασίας.

Σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Αλ Μουτάσιμ αλ Κιλάνι, ειδικός στο διεθνές ποινικό δίκαιο και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η εθνική δικαστική απόφαση συνεπάγεται ότι οι καταδικασθέντες μπορούν να συλληφθούν εφόσον βρίσκονται ή εισέλθουν στο συριακό έδαφος, αφού πρώτα εξαντληθούν τα ένδικα μέσα, ολοκληρωθούν οι απαιτούμενες διαδικασίες επικύρωσης της απόφασης και περατωθούν όλα τα στάδια της δικαστικής διαδικασίας.

Ο αλ Κιλάνι, μιλώντας στο Al-Arabiya, προσθέτει ότι εάν η απόφαση καταστεί τελεσίδικη και εκτελεστή, η θανατική ποινή μπορεί να εφαρμοστεί στην περίπτωση του Ατέφ Νατζίμπ σύμφωνα με τις διαδικασίες που προβλέπει η συριακή νομοθεσία. Παράλληλα, μπορεί να προβλεφθεί κατάσχεση και διαχείριση περιουσιακών στοιχείων των καταδικασθέντων με τρόπο που θα συμβάλει στην αποζημίωση των θυμάτων, καθώς και να ληφθούν μέτρα για τη δίωξή τους στο εξωτερικό.

 


 

Τι σημαίνει η ερήμην καταδίκη

Από τον Απρίλιο, οι μεταβατικές αρχές της Συρίας έχουν αρχίσει δημόσιες δίκες, τόσο με την παρουσία όσο και ερήμην, πρώην πολιτικών στελεχών και αξιωματούχων των υπηρεσιών ασφαλείας, για σειρά κατηγοριών που φτάνουν έως τα «εγκλήματα πολέμου».

Οι υποθέσεις αφορούν εγκλήματα που φέρονται να διαπράχθηκαν μετά τις λαϊκές διαδηλώσεις, οι οποίες ξέσπασαν το 2011 και καταστάλθηκαν βίαια από το προηγούμενο καθεστώς, προτού η κρίση εξελιχθεί σε έναν αιματηρό πόλεμο που κόστισε τη ζωή σε περισσότερους από μισό εκατομμύριο ανθρώπους.

Σε ό,τι αφορά την καταδίκη των Μπασάρ και Μάχερ αλ Άσαντ, τα διεθνή πρότυπα δεν απαγορεύουν τις δίκες ερήμην. Προβλέπουν, ωστόσο, ότι πρέπει να τηρούνται όλες οι διαδικασίες που αφορούν την ενημέρωση του κατηγορουμένου για τις κατηγορίες και τις ημερομηνίες των δικαστικών συνεδριάσεων, καθώς και να του παρέχεται η δυνατότητα να υπερασπιστεί τον εαυτό του.

Σύμφωνα με τον Αλ Κιλάνι, εάν ο καταδικασθείς παραδοθεί ή συλληφθεί, θα έχει τα σχετικά δικαιώματα και μπορεί να δικαστεί εκ νέου. Όπως εξηγεί, το γεγονός ότι μια απόφαση εκδίδεται «ερήμην» δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη ότι η δίκη είναι παράνομη ή ότι η απόφαση στερείται νομικής ισχύος.

Τι σημαίνει «διεθνής δίωξη»

Ο όρος «διεθνής δίωξη» που χρησιμοποίησε το δικαστήριο σημαίνει ότι οι συριακές αρχές μπορούν, μετά την ολοκλήρωση των δικαστικών διαδικασιών, να περάσουν στο στάδιο της δικαστικής και αστυνομικής συνεργασίας με άλλες χώρες.

Στόχος θα είναι ο εντοπισμός και η προσωρινή σύλληψη των καταζητούμενων, ενόψει ενδεχόμενης έκδοσής τους, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία και τις σχετικές διεθνείς συμφωνίες.

Ο Αλ Κιλάνι τονίζει ότι η «διεθνής δίωξη» δεν αποτελεί μία ενιαία και αυτόματη διαδικασία, αλλά μια σειρά νομικών βημάτων. Αυτά αρχίζουν με τις διαδικασίες εκτέλεσης της απόφασης στο εσωτερικό της Συρίας και μπορούν στη συνέχεια να περιλαμβάνουν τη διεθνή κοινοποίηση της απόφασης, αίτημα για έκδοση Ερυθράς Αγγελίας, τον εντοπισμό του καταδικασθέντος και, τελικά, την υποβολή επίσημου αιτήματος έκδοσης προς τη χώρα στην οποία βρίσκεται.

Ερυθρά Αγγελία και Ιντερπόλ

Ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που μπορεί να χρησιμοποιήσει η Δαμασκός είναι η Ιντερπόλ.

Οι συριακές αρχές μπορούν να ζητήσουν την έκδοση «Ερυθράς Αγγελίας» σε βάρος των καταζητούμενων, εφόσον το αίτημα πληροί τις προϋποθέσεις και τους κανόνες που διέπουν αυτού του είδους τις ειδοποιήσεις.

Η «Ερυθρά Αγγελία» αποτελεί ουσιαστικά αίτημα προς τις υπηρεσίες επιβολής του νόμου των κρατών-μελών να εντοπίσουν και να προχωρήσουν στην προσωρινή κράτηση ενός καταζητούμενου, εν αναμονή διαδικασίας έκδοσης ή άλλης αντίστοιχης νομικής ενέργειας.

Ωστόσο, η Ερυθρά Αγγελία δεν αποτελεί διεθνές ένταλμα σύλληψης. Κάθε χώρα αποφασίζει, σύμφωνα με τη δική της εθνική νομοθεσία, εάν θα προχωρήσει σε ενέργειες κατά του καταζητούμενου, όπως διευκρινίζεται και από την επίσημη ιστοσελίδα της Ιντερπόλ.

Η έκδοση Ερυθράς Αγγελίας δεν σημαίνει, επίσης, ότι η ίδια η Ιντερπόλ θα μεταβεί στη χώρα όπου βρίσκεται ο καταζητούμενος για να τον συλλάβει. Ο οργανισμός δεν έχει την εξουσία να υποχρεώσει οποιαδήποτε χώρα να πραγματοποιήσει σύλληψη.

Η τελική απόφαση ανήκει στη χώρα στο έδαφος της οποίας βρίσκεται ο καταζητούμενος και λαμβάνεται σύμφωνα με την εθνική της νομοθεσία.

Επομένως, ακόμη και η ένταξη του Μπασάρ ή του Μάχερ αλ Άσαντ στον κατάλογο των καταζητούμενων δεν σημαίνει ότι θα συλληφθούν αυτομάτως. Αυξάνει, όμως, τους νομικούς κινδύνους που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν εκτός Συρίας.

Από την Ερυθρά Αγγελία στο αίτημα έκδοσης

Η χώρα στην οποία βρίσκεται ο καταζητούμενος καλείται να εξετάσει οποιοδήποτε αίτημα έκδοσης σύμφωνα με την εθνική της νομοθεσία και τις συμφωνίες που έχει συνάψει με το κράτος που υποβάλλει το αίτημα.

Σύμφωνα με τον Αλ Κιλάνι, μεταξύ των ζητημάτων που μπορούν να εξεταστούν είναι κατά πόσο οι επίμαχες πράξεις συνιστούν ποινικά αδικήματα και στις δύο χώρες, καθώς και η νομιμότητα των δικαστικών διαδικασιών και των αποδεικτικών στοιχείων.

Εξετάζεται επίσης εάν υπάρχουν νομικά, πολιτικά ή ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων που θα μπορούσαν να εμποδίσουν την έκδοση.

Σε κάθε περίπτωση, την τελική απόφαση για την παράδοση του καταζητούμενου λαμβάνουν οι αρχές της χώρας στο έδαφος της οποίας βρίσκεται και όχι η Ιντερπόλ ή το συριακό δικαστήριο.

Το δυσκολότερο τεστ: Η Ρωσία

Οι συγκεκριμένες διαδικασίες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση του Μπασάρ αλ Άσαντ, καθώς σήμερα βρίσκεται στη Ρωσία.

Μεταξύ Συρίας και Ρωσίας υπάρχει, ωστόσο, συμφωνία για την έκδοση προσώπων που καταζητούνται είτε για ποινική δίωξη είτε για την εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων. Η συμφωνία υπογράφηκε τον Ιούνιο του 2022 και επικυρώθηκε από τη ρωσική πλευρά το 2023.

Την ίδια χρονιά, η Ρωσία επικύρωσε επίσης συμφωνία με τη Συρία για την αμοιβαία δικαστική συνδρομή σε ποινικές υποθέσεις, δημιουργώντας έτσι ένα πλαίσιο δικαστικής συνεργασίας μεταξύ των δύο χωρών.

Η συνθήκη έκδοσης μεταξύ Ρωσίας και Συρίας προβλέπει ότι το κράτος στο οποίο υποβάλλεται το αίτημα πρέπει να το εξετάσει σύμφωνα με τη δική του νομοθεσία και να ενημερώσει το αιτούν κράτος για την απόφασή του. Προβλέπει επίσης ότι οποιαδήποτε απόρριψη του αιτήματος, είτε συνολική είτε μερική, πρέπει να αιτιολογείται, σύμφωνα με το άρθρο 12 της συμφωνίας.

Από νομικής άποψης, επομένως, η Δαμασκός μπορεί καταρχήν να βασιστεί σε αυτό το πλαίσιο για να υποβάλει επίσημο αίτημα στη Μόσχα για την έκδοση των Μπασάρ και Μάχερ αλ Άσαντ.

Ο Αλ Κιλάνι τονίζει, ωστόσο, ότι η σημερινή δικαστική απόφαση «δεν υποχρεώνει αυτομάτως τη Ρωσία να παραδώσει τον Μπασάρ αλ Άσαντ».

Οι συριακές αρχές θα πρέπει πρώτα να υποβάλουν επίσημο αίτημα στη Μόσχα. Στη συνέχεια, οι ρωσικές αρχές θα εξετάσουν το αίτημα και θα λάβουν την απόφασή τους βάσει της ρωσικής νομοθεσίας, των ισχυουσών συμφωνιών και τυχόν νομικών ζητημάτων ή ζητημάτων ανθρωπίνων δικαιωμάτων που μπορεί να προκύψουν.

Η θανατική ποινή μπορεί να αποτελέσει εμπόδιο

Ο Αλ Κιλάνι επισημαίνει ότι πολλές χώρες δεν εκδίδουν καταζητούμενους σε άλλα κράτη όταν η παράδοσή τους θα μπορούσε να τους εκθέσει στον κίνδυνο επιβολής ή εκτέλεσης της θανατικής ποινής.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η χώρα από την οποία ζητείται η έκδοση μπορεί να απαιτήσει εγγυήσεις ότι η θανατική ποινή δεν θα εκτελεστεί.

Η καταδίκη των Μπασάρ αλ Άσαντ, Μάχερ αλ Άσαντ και Ατέφ Νατζίμπ αφορά την εσχάτη των ποινών, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει ενστάσεις από χώρες οι οποίες έχουν καταργήσει τη θανατική ποινή ή εφαρμόζουν αυστηρούς περιορισμούς στην έκδοση προσώπων που κινδυνεύουν να εκτελεστούν.

Το άρθρο 5 της ρωσοσυριακής συνθήκης προβλέπει ότι «η έκδοση δεν πραγματοποιείται εάν το έγκλημα για το οποίο ζητείται η έκδοση επισύρει τη θανατική ποινή σύμφωνα με τη νομοθεσία του αιτούντος κράτους, εκτός εάν το αιτούν κράτος παράσχει εγγύηση, την οποία το κράτος που εξετάζει το αίτημα θεωρεί επαρκή, ότι η θανατική ποινή δεν θα εφαρμοστεί στο καταζητούμενο πρόσωπο».

Παράλληλα, βάσει του άρθρου 7 της συνθήκης, εάν η έκδοση ζητείται για την εκτέλεση δικαστικής απόφασης που εκδόθηκε «ερήμην του καταζητούμενου», το αιτούν κράτος δεσμεύεται να εγγυηθεί το δικαίωμά του να ζητήσει επανεξέταση της δικαστικής απόφασης σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία.

Το άρθρο 8 της συμφωνίας μεταξύ Συρίας και Ρωσίας προβλέπει ότι το κράτος από το οποίο ζητείται η έκδοση εξετάζει το αίτημα βάσει της δικής του νομοθεσίας και ενημερώνει το αιτούν κράτος για την απόφασή του.

Η συμφωνία θέτει επίσης χρονικό όριο: εάν ο καταζητούμενος έχει συλληφθεί, πρέπει να αφεθεί ελεύθερος εφόσον το αιτούν κράτος δεν υποβάλει το επίσημο αίτημα έκδοσης και τα απαραίτητα έγγραφα εντός 60 ημερών από την ημερομηνία της σύλληψης.

Όπως αντιλαμβάνεται, λοιπόν, κανείς, σύμφωνα με όλα τα παραπάνω, η απόφαση που εκδόθηκε στη Δαμασκό σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας νομικής διαδικασίας χωρίς βέβαιο αποτέλεσμα.

Διαβάστε ακόμη: