Είναι συνώνυμα του ελληνικού καλοκαιριού, δροσίζουν τα νησιά στις πιο ζεστές ημέρες, αλλά μπορούν να δυσκολέψουν τις ακτοπλοϊκές μετακινήσεις και να μετατρέψουν μια ήρεμη παραλία σε φουρτουνιασμένη θάλασσα μέσα σε λίγες ώρες. Τα μελτέμια, ή ετησίες άνεμοι, αποτελούν ένα από τα χαρακτηριστικότερα μετεωρολογικά φαινόμενα του Αιγαίου.

Όποιος έχει περάσει καλοκαίρι στις Κυκλάδες γνωρίζει καλά την εικόνα: καταγάλανος ουρανός, υψηλή θερμοκρασία, αλλά ένας επίμονος βόρειος άνεμος που δυναμώνει όσο προχωρά η ημέρα. Είναι τα περίφημα μελτέμια, οι άνεμοι που καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό τον καλοκαιρινό καιρό στο Αιγαίο.

Η ονομασία «ετησίες» προέρχεται από το γεγονός ότι οι άνεμοι αυτοί εμφανίζονται κάθε χρόνο με αξιοσημείωτη κανονικότητα, ενώ η λέξη «μελτέμι» έχει επικρατήσει στην καθημερινή γλώσσα.

Πώς δημιουργούνται τα μελτέμια

Η δημιουργία τους συνδέεται κυρίως με τη διαφορά ατμοσφαιρικής πίεσης ανάμεσα στην περιοχή των Βαλκανίων και της ανατολικής Μεσογείου.

Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού αναπτύσσονται σχετικά υψηλές πιέσεις προς τα Βαλκάνια και την κεντρική Ευρώπη, ενώ στην περιοχή της ανατολικής Μεσογείου και ιδιαίτερα προς τη Μικρά Ασία επικρατούν χαμηλότερες πιέσεις, που συνδέονται και με το θερμικό χαμηλό της ευρύτερης περιοχής.

Η διαφορά αυτή δημιουργεί μια «διαδρομή» για τον αέρα από τις υψηλότερες προς τις χαμηλότερες πιέσεις. Έτσι προκύπτουν οι βόρειοι και βορειοανατολικοί άνεμοι στο Αιγαίο, οι οποίοι μπορεί να γίνουν ιδιαίτερα ισχυροί.

Στο βόρειο Αιγαίο πνέουν συνήθως από βορειοανατολικές διευθύνσεις, στο κεντρικό Αιγαίο κυρίως από βόρειες, ενώ νοτιότερα η διεύθυνσή τους μπορεί να μετατρέπεται περισσότερο σε βορειοδυτική.

Η μορφολογία του Αιγαίου, με τα πολυάριθμα νησιά, τα στενά περάσματα και τις ορεινές εξάρσεις, μπορεί μάλιστα να ενισχύσει τοπικά την ταχύτητα του ανέμου.

Ποια η συχνότητα εμφάνισής τους

Τα μελτέμια δεν φυσούν αδιάκοπα όλο το καλοκαίρι. Εμφανίζονται σε περιόδους που μπορεί να διαρκέσουν αρκετές συνεχόμενες ημέρες, να εξασθενήσουν και στη συνέχεια να επιστρέψουν.

Στις τυπικές συνθήκες η έντασή τους βρίσκεται συχνά γύρω στα 5 έως 7 μποφόρ, ενώ σε ισχυρά επεισόδια μπορεί να φτάσει τα 8 μποφόρ ή ακόμη και τοπικά τα 9 μποφόρ.

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό τους είναι ότι συνήθως ενισχύονται κατά τη διάρκεια της ημέρας και παρουσιάζουν κάποια εξασθένηση τις βραδινές και πρώτες πρωινές ώρες. Αυτό, ωστόσο, δεν αποτελεί απόλυτο κανόνα, καθώς σε οργανωμένο και ισχυρό επεισόδιο μπορούν να παραμένουν πολύ δυνατά ακόμη και τη νύχτα.

Ποια περίοδο έχουμε μελτέμια στο Αιγαίο

Η περίοδος των ετησίων ανέμων ξεκινά συνήθως από τα τέλη Μαΐου ή τον Ιούνιο, όταν μπορεί να εμφανιστούν τα λεγόμενα «πρόδρομα μελτέμια».

Η συχνότητα και η έντασή τους αυξάνονται τον Ιούλιο και ιδιαίτερα τον Αύγουστο, που θεωρείται η κατεξοχήν περίοδος των μελτεμιών στο Αιγαίο.

Μπορούν να συνεχιστούν και μέσα στον Σεπτέμβριο, σταδιακά όμως περιορίζονται καθώς αλλάζει η γενικότερη ατμοσφαιρική κυκλοφορία και το καλοκαιρινό σύστημα πιέσεων αρχίζει να υποχωρεί.

Τα μελτέμια έχουν και μια ευεργετική πλευρά. Λειτουργούν ως ένα είδος φυσικού κλιματιστικού του Αιγαίου, κρατώντας τη θερμοκρασία χαμηλότερη στα νησιά κατά τη διάρκεια περιόδων έντονης ζέστης και περιορίζοντας συχνά την αίσθηση δυσφορίας από τον καύσωνα.

Ιστορικά στοιχεία και ο αρχαίος μύθος

Τα μελτέμια δεν είναι ένα φαινόμενο που απασχολεί μόνο τους σύγχρονους μετεωρολόγους. Ήταν γνωστά ήδη από την αρχαιότητα ως ετησίαι άνεμοι, καθώς οι αρχαίοι Έλληνες είχαν παρατηρήσει την ετήσια επανεμφάνισή τους.

Μάλιστα, οι άνεμοι αυτοί συνδέθηκαν με έναν από τους γνωστότερους μύθους της αρχαίας Αθήνας.

Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Ικάριος δολοφονήθηκε από βοσκούς στους οποίους είχε προσφέρει κρασί, η κόρη του Ηριγόνη αναζήτησε το σώμα του και, όταν το βρήκε, έβαλε τέλος στη ζωή της. Ο Διόνυσος, οργισμένος για τον θάνατο του Ικαρίου, έστειλε συμφορά στην Αττική.

Οι Αθηναίοι, αναζητώντας τρόπο να απαλλαγούν από αυτήν, στράφηκαν στο Μαντείο των Δελφών και, σύμφωνα με την παράδοση, καθιέρωσαν τελετουργίες προς τιμήν του Ικαρίου και της Ηριγόνης.

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη αρχαία παράδοση που συνδέει τους ετησίες ανέμους με τον Αρισταίο. Όταν ο Σείριος έφερνε αφόρητη ζέστη και ξηρασία, ο Αρισταίος φέρεται να πρόσφερε θυσίες στον Δία και οι βόρειοι άνεμοι ήρθαν για να δροσίσουν τη γη. Έτσι οι ετησίες συνδέθηκαν στη μυθολογία με την ανακούφιση από τον θερινό καύσωνα.

Αιώνες πριν από τους σύγχρονους μετεωρολογικούς χάρτες, λοιπόν, οι άνθρωποι είχαν ήδη αντιληφθεί τη στενή σχέση των συγκεκριμένων ανέμων με την καρδιά του καλοκαιριού και την υποχώρηση της μεγάλης ζέστης.

Τι πρέπει να προσέχουμε

Όσο ευεργετικά κι αν είναι για τη θερμοκρασία, τα ισχυρά μελτέμια απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή, κυρίως στη θάλασσα.

Όταν φτάνουν τα 7, 8 ή 9 μποφόρ, μπορούν να δημιουργήσουν έντονο κυματισμό και δύσκολες συνθήκες για μικρά σκάφη, ιστιοπλοϊκά και θαλάσσια σπορ. Οι λουόμενοι πρέπει επίσης να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί σε παραλίες εκτεθειμένες στους βόρειους ανέμους, καθώς ο κυματισμός και τα θαλάσσια ρεύματα μπορεί να είναι ισχυρά.

Πριν από οποιαδήποτε θαλάσσια δραστηριότητα είναι σημαντικό να ελέγχεται η επίσημη πρόγνωση καιρού και να ακολουθούνται οι οδηγίες των λιμενικών αρχών. Σε ημέρες πολύ ισχυρών ανέμων μπορεί επίσης να υπάρξουν τροποποιήσεις ή απαγορευτικά στα ακτοπλοϊκά δρομολόγια.

Τα μελτέμια αυξάνουν παράλληλα δραματικά τον κίνδυνο ταχείας εξάπλωσης μιας δασικής πυρκαγιάς. Γι’ αυτό σε ημέρες ισχυρών ανέμων χρειάζεται απόλυτη αποφυγή οποιασδήποτε δραστηριότητας που θα μπορούσε να προκαλέσει σπινθήρα ή φωτιά.

Τα μελτέμια παραμένουν τελικά ένα από τα μεγάλα παράδοξα του ελληνικού καλοκαιριού: είναι η ανάσα δροσιάς που περιμένουμε μέσα στον καύσωνα, αλλά και ο άνεμος που, όταν αγριέψει, απαιτεί σεβασμό τόσο στη στεριά όσο και στη θάλασσα.