Με πρόστιμα σχεδόν 40 εκατ. ευρώ, έρευνα της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας και βαριές σκιές για τον ρόλο ιδιωτικών σχημάτων, η υπόθεση των «σπιτιών ανακύκλωσης» μετατρέπεται σε προοίμιο μιας νέας, γιγαντιαίας μπίζνας με το σύστημα εγγυοδοσίας που θα επιβαρύνει άμεσα τους καταναλωτές.

Κάτω από τη βαριά σκιά του σκανδάλου με τα «σπιτάκια ανακύκλωσης», που ερευνάται και από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, δρομολογείται σήμερα ένα νέο, πολύ μεγαλύτερο εγχείρημα: το Σύστημα Επιστροφής Εγγυοδοσίας (DRS) για πλαστικές και μεταλλικές συσκευασίες. Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η χώρα συνεχίζει να θάβει πάνω από το 80% των απορριμμάτων της, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος κινείται κοντά στο 25%, παρά τα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ κοινοτικών πόρων που έχουν διοχετευθεί στην ανακύκλωση.

Η υπόθεση των «σπιτιών ανακύκλωσης» αποτέλεσε την πιο ηχηρή εκδοχή αυτής της αποτυχίας. Με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση αγοράστηκαν εκατοντάδες οικίσκοι, κατασκευασμένοι από την εταιρεία ΤΕΧΑΝ, με κόστος που έφθανε τα 300.000 ευρώ ανά τεμάχιο — ποσό αντίστοιχο με κανονική κατοικία. Κι αυτό ενώ υπήρχαν στην αγορά αντίστοιχα μηχανήματα με κόστος ακόμη και 66.000 ευρώ.

Οι έλεγχοι της Επιτροπής Δημοσιονομικού Ελέγχου (ΕΔΕΛ) κατέληξαν σε βαριά πρόστιμα συνολικού ύψους 39,66 εκατ. ευρώ, με «επιβολή ανάκτησης αχρεωστήτως ή παρανόμως καταβληθέντων ποσών» σε τρεις φορείς:

  • 18,1 εκατ. ευρώ στον ΕΔΣΝΑ (Αττική)
  • 10,9 εκατ. ευρώ στον ΕΣΔΑΚ (Κρήτη)
  • 10,6 εκατ. ευρώ στον ΦΟΔΣΑ Πελοποννήσου

Οι καταλογισμοί αφορούσαν, μεταξύ άλλων, μη τεκμηρίωση του εύλογου κόστους, προβληματικές τεχνικές προδιαγραφές που περιόριζαν τον ανταγωνισμό, αποκλίσεις μεταξύ προσκλήσεων και υλοποίησης, αλλά και ανεπαρκή έλεγχο στην καταγραφή των ανακυκλώσιμων υλικών.

Το πλέον ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι μόνο το ύψος των ποσών, αλλά το γεγονός ότι η ζημιά μετακυλίεται τελικά στους δήμους και στους δημότες. Την ίδια στιγμή, κρίσιμες επισημάνσεις που υπήρχαν σε αρχικές διατυπώσεις ελέγχου, σχετικά με τον ρόλο της Ανταποδοτικής Ανακύκλωσης και τη διαχείριση των υλικών, απαλείφθηκαν σε μεταγενέστερα πορίσματα.

Η βασική αρχή λειτουργίας των «σπιτιών» ήταν ότι τα συλλεγόμενα υλικά θα καταγράφονταν υπέρ των δήμων, μειώνοντας το κόστος ταφής και τα δημοτικά τέλη. Ωστόσο, προέκυψαν σοβαρά ερωτήματα ως προς το αν και σε ποιον τελικά πιστώνονταν οι ποσότητες. Αν τα υλικά αξιοποιούνταν αλλού, τότε το μοντέλο παρήγαγε διπλό όφελος για τον ιδιώτη: και από την προμήθεια πανάκριβων μηχανημάτων και από την εκμετάλλευση των ανακυκλώσιμων.

Ενώ αυτή η υπόθεση παραμένει ανοιχτή, προωθείται τώρα το DRS, ένα σύστημα που προβλέπεται από το 2020 αλλά δεν έχει ακόμη τεθεί σε λειτουργία. Η τελευταία υπουργική απόφαση προβλέπει έναρξη την 1η Δεκεμβρίου 2025.

Το DRS είναι απλό στη σύλληψη: κάθε πλαστική ή μεταλλική συσκευασία θα επιβαρύνεται με εγγυοδοτικό αντίτιμο (10–15 λεπτά). Ο καταναλωτής θα πληρώνει περισσότερα κατά την αγορά και θα παίρνει πίσω το ποσό μόνο αν επιστρέψει τη συσκευασία σε ειδικό μηχάνημα. Σήμερα, ένα μπουκάλι νερό των 50 λεπτών θα κοστίζει 60. Τα 10 λεπτά θα επιστρέφονται μόνο αν ο πολίτης μεταβεί σε σημείο επιστροφής.

Υπολογίζεται ότι στην Ελλάδα πωλούνται ετησίως περίπου 3,7 δισ. πλαστικές και μεταλλικές φιάλες. Με τέτοιο όγκο, ο τζίρος της εγγυοδοσίας μπορεί να φθάνει τα 500 εκατ. ευρώ τον χρόνο. Από αυτά, εκτιμάται ότι έως και 100 εκατ. ευρώ ενδέχεται να μην επιστρέφονται ποτέ στους καταναλωτές.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται το κρίσιμο ερώτημα: ποιος θα διαχειρίζεται αυτό το τεράστιο χρηματορρεύμα και ποιος θα επωφελείται από τα «αδιάθετα» ποσά;

Η εμπειρία των «σπιτιών» δείχνει ότι ο σχεδιασμός τεχνικών προδιαγραφών μπορεί να καθορίσει και τον τελικό ανάδοχο. Αν απαιτηθούν 5.000 μηχανήματα για το DRS, το κόστος τους θα είναι καθοριστικό. Αν επαναληφθεί το μοντέλο των 300.000 ευρώ ανά μονάδα, το αρχικό κεφάλαιο θα εκτιναχθεί σε 1,5 δισ. ευρώ.

Το σκάνδαλο των «σπιτιών ανακύκλωσης» κατέδειξε πώς μια πολιτική με θετικό πρόσημο μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο υπερκοστολογήσεων, στρεβλού ανταγωνισμού και μετακύλισης κόστους στους πολίτες.

Σήμερα, πριν ενεργοποιηθεί ένα σύστημα μισού δισεκατομμυρίου ετησίως, τα ερωτήματα είναι απλά:

  • Θα σχεδιαστεί το DRS με διαφάνεια και ρεαλιστικό κόστος;
  • Θα εξασφαλιστεί πραγματικός ανταγωνισμός στην προμήθεια εξοπλισμού
  • Θα υπάρξει σαφής λογοδοσία για τη διαχείριση των μη επιστρεφόμενων ποσών;
  • Ή θα δούμε μια επανάληψη του ίδιου έργου, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα;

Η ανακύκλωση είναι κρίσιμη για το περιβάλλον και την οικονομία. Όταν όμως συνδέεται με τεράστιες ροές χρήματος, μετατρέπεται και σε πεδίο ισχυρών συμφερόντων. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να ανακυκλώνουμε περισσότερα μπουκάλια, αλλά να διασφαλίσουμε ότι η πράσινη μετάβαση δεν θα γίνει το επόμενο ακριβό μάθημα για τους φορολογούμενους.

Διαβάστε ακόμη: