Η φετινή δημοπρασία Greek Sale του οίκου Bonhams αναδεικνύει με εντυπωσιακή καθαρότητα το εύρος, τη δυναμική και τη διαχρονική αξία της ελληνικής εικαστικής δημιουργίας.
Από εμβληματικά έργα της μοντέρνας τέχνης έως σπάνιες ιστορικές συνθέσεις και σύγχρονες εκφραστικές αναζητήσεις, ο κατάλογος συγκροτεί ένα συνεκτικό αφήγημα για την πορεία της ελληνικής τέχνης μέσα στον χρόνο.
Στο επίκεντρο βρίσκονται δημιουργοί που όχι μόνο διαμόρφωσαν την αισθητική ταυτότητα του τόπου, αλλά και τοποθέτησαν την ελληνική τέχνη στον διεθνή χάρτη.
Η ζωγραφική ως φορέας υπερβατικών νοημάτων
Κορυφαίο lot της δημοπρασίας είναι το «Ποίηση (Ευαγγελισμός)» του Κωνσταντίνου Παρθένη (1878-1967), με τιμή εκτίμησης από 300.000 έως 500.000 ευρώ. Το έργο συνιστά μία από τις πιο ολοκληρωμένες και επιβλητικές εκφράσεις της συμβολιστικής του σκέψης, όπου η ζωγραφική λειτουργεί ως φορέας πνευματικών αξιών και υπερβατικών νοημάτων. Η σύνθεση, με τη γραμμική της κομψότητα, τις διακριτές καμπύλες και τη ρυθμική οργάνωση των μορφών, δημιουργεί έναν κόσμο σχεδόν άυλο, όπου η ύλη υποχωρεί μπροστά στην ιδέα. Οι λεπτές, κατακερματισμένες γραμμές, που θυμίζουν την απλότητα της αρχαίας ελληνικής αγγειογραφίας, συνδυάζονται με διάφανες χρωματικές επιφάνειες και με τη συνειδητή χρήση του γυμνού καμβά, αποδίδοντας μια αίσθηση καθαρότητας και πνευματικής ανύψωσης. Στο κέντρο της σύνθεσης δεσπόζει μια καθιστή γυναικεία μορφή, που παραπέμπει ταυτόχρονα στην Παναγία και στην προσωποποίηση της Ποίησης, σύμβολο αρμονίας και καθολικής τάξης. Η μορφή στρέφεται προς τον άγγελο που κατέρχεται από τον ουρανό, κρατώντας έναν κυλινδρικό πάπυρο, πιθανώς με ιερό ή ποιητικό κείμενο, ενώ το περιβάλλον με τα δέντρα και τις υπαινικτικές αρχιτεκτονικές δομές παραπέμπει στον «περιφραγμένο κήπο», σύμβολο αγνότητας και πνευματικής απομόνωσης. Η παρουσία ενός ερωτιδέα με λύρα ενισχύει τη μουσικότητα της σύνθεσης, προσδίδοντας στο έργο έναν πολυεπίπεδο συμβολισμό.
Η εμβληματική «Πανσέληνος H» του Γιάννη Μόραλη
Στη δεύτερη θέση, βάσει τιμής εκτίμησης, ακολουθεί το εμβληματικό «Πανσέληνος H» του Γιάννη Μόραλη (1916-2009), που αναμένεται να αλλάξει χέρια για 250.000 έως 350.000 ευρώ. Στο έργο κυριαρχεί μία από τις χαρακτηριστικές γυναικείες μορφές του καλλιτέχνη, τις οποίες ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας είχε περιγράψει ως δημιουργίες των Μουσών και των Ωρών. Ο πίνακας φιλοτεχνήθηκε τον Ιούλιο του 1976 στην αγαπημένη του Γιάννη Μόραλη Αίγινα, στο νεόκτιστο παραθαλάσσιο σπίτι και εργαστήριό του, όπου ο κορυφαίος εικαστικός ανέπτυξε μία από τις πιο ώριμες και στοχαστικές φάσεις της δημιουργίας του. Η λιτότητα της μορφής και η αυστηρή γεωμετρική οργάνωση του χώρου συνδυάζονται με μια βαθιά ποιητική διάθεση. Η χαρακτηριστική χρυσή οριζόντια γραμμή που διατρέχει την επιφάνεια του έργου λειτουργεί ως υπαινικτική αναφορά στο μακρινό, τρεμοπαίζον φως της Αθήνας, όπως διακρίνεται από τις ακτές της Αίγινας μια ζεστή καλοκαιρινή νύχτα, μετατρέποντας το τοπίο σε μια εσωτερική, σχεδόν μεταφυσική εμπειρία.
Αμέσως μετά έρχεται η «Άνοιξη», επίσης του Γιάννη Μόραλη, με τιμή εκτίμησης από 150.000 έως 250.000 ευρώ. Το έργο, που φιλοτεχνήθηκε το 1964, ανακαλεί με μοναδική σαφήνεια το αρχετυπικό σύμπαν μιας ιωνικής ζωφόρου, μεταφέροντας στον καμβά την αίσθηση της κλασικής ισορροπίας και του ρυθμού. Τα αρχιτεκτονικά μοτίβα, που παραπέμπουν σε αποσπασματικά στοιχεία αρχαίου ναού ή νεοκλασικής κατοικίας, συνδυάζονται με μια ρηχή, σχεδόν ανάγλυφη σύνθεση, όπου η αυστηρότητα των γραμμών συγκροτεί ένα απόλυτα ισορροπημένο γεωμετρικό σύνολο. Η ανθρώπινη μορφή αναδύεται μέσα σε αυτό το δομημένο περιβάλλον, ενώ η παρουσία του ζευγαριού, ενός αγγέλου και των φωτεινών μπλε επιφανειών που υποδηλώνουν θάλασσα και ουρανό δημιουργούν μια σύνθεση υψηλής ποιητικότητας και κλασικού ρυθμού. Με τη λιτή του μεγαλοπρέπεια, το έργο αναδεικνύει τις διαχρονικές αξίες της αρχαίας ελληνικής τέχνης, επαναδιατυπωμένες μέσα από μια απολύτως σύγχρονη εικαστική γλώσσα.
Θεόφιλος Χατζημιχαήλ: Λαϊκή ποίηση σε εικόνα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνει το έργο «Ερωτόκριτος και Αρετούσα» του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ (1871-1934), με τιμή εκτίμησης από 100.000 έως 150.000 ευρώ. Πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα έργα τοιχογραφικής δημιουργίας του καλλιτέχνη που φέρει μια σχεδόν μυθιστορηματική ιστορία διάσωσης. Η εντυπωσιακή σύνθεση αποσπάστηκε τη δεκαετία του 1960 από πυργόσπιτο στην περιοχή Πυργοί Θερμής της Λέσβου και μεταφέρθηκε σε καμβά, σε μια απαιτητική διαδικασία αποκατάστασης που αποκάλυψε τη ζωντάνια της χρωματικής του παλέτας. Τα λαμπερά πορτοκαλί, τα φωτεινά πράσινα και τα διαυγή μπλε επαναφέρουν τη μαγεία που είχε περιγράψει ήδη από τη δεκαετία του 1930 ο Κώστας Ουράνης, όταν αντίκρισε τις τοιχογραφίες του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, σημειώνοντας ότι «ένιωσα μια παιδική χαρά, καθαρή και βαθιά, σαν να βρισκόμουν σε ένα μαγικό κλουβί στολισμένο με πολύτιμους λίθους, μέσα στο οποίο κελαηδούσε η ελληνική ψυχή». Στη σύνθεση, ο Ερωτόκριτος ανεβαίνει με σχοινιά στο μπαλκόνι της αγαπημένης του Αρετούσας, η οποία τον αγκαλιάζει τρυφερά, μέσα σε έναν καταπράσινο κήπο όπου δεσπόζει ένα πολύχρωμο παγώνι. Η σκηνή, εμπνευσμένη από το αριστούργημα του Βιτσέντζου Κορνάρου, μετατρέπει το αφήγημα του έρωτα, της πίστης και της αντοχής σε μια εικόνα λαϊκής ποίησης με εξαιρετική συναισθηματική ένταση.
Η γλώσσα του φωτός διά χειρός Χρύσας Βαρδέα
Στην ίδια υψηλή κατηγορία εκτίμησης εντάσσονται και οι «Πύλες προς την Times Square, 1969» της Χρύσας Βαρδέα (1933-2013), επίσης με τιμή εκτίμησης από 100.000 έως 150.000 ευρώ. Το έργο συνοψίζει τη μοναδική συμβολή της καλλιτέχνιδας στη γλώσσα της σύγχρονης τέχνης. Αντλώντας έμπνευση από τα οπτικά σύμβολα της αμερικανικής ποπ κουλτούρας του 20ού αιώνα και φιλτράροντάς τα μέσα από μια ευρωπαϊκή αισθητική ευαισθησία, η Χρύσα Βαρδέα υπήρξε η πρώτη καλλιτέχνιδα στις Ηνωμένες Πολιτείες που αξιοποίησε το ηλεκτρικό φως ως βασικό εκφραστικό μέσο, δημιουργώντας γλυπτικές συνθέσεις από νέον με μνημειακό χαρακτήρα και ρυθμικές, σχεδόν καλλιγραφικές μορφές. Στο συγκεκριμένο έργο, το έντονο κίτρινο φως αναδεικνύει τις αφαιρετικές ποιότητες των καμπύλων σωλήνων, μετατρέποντας τη δομή σε μια ζωντανή, παλλόμενη επιφάνεια που αποτυπώνει την ενέργεια και την ποιητική ένταση της σύγχρονης μητρόπολης.
Από τον μοντερνισμό στη σύγχρονη ματιά
Ιδιαίτερη θέση στη δημοπρασία καταλαμβάνει και το έργο «Στην ταράτσα, Νησί της Τήνου» του Νικόλαου Λύτρα (1883-1927), με τιμή εκτίμησης από 70.000 έως 100.000 ευρώ. Πρόκειται για ένα έργο που μπορεί να σταθεί δίπλα στα σημαντικά δείγματα του πρώιμου ευρωπαϊκού μοντερνισμού και το οποίο είχε παρουσιαστεί και στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1936, εκπροσωπώντας δυναμικά το έργο του καλλιτέχνη. Ο Νικόλαος Λύτρας αποτυπώνει εδώ τη λαμπρότητα του κυκλαδίτικου τοπίου μέσα από μια έντονα χειρονομιακή ζωγραφική, με πυκνή ύλη και δυναμικές πινελιές που προσδίδουν σχεδόν σωματική υπόσταση στον χώρο. Οι διαγώνιες γραμμές των λόφων και οι κυματοειδείς ρυθμοί της σύνθεσης δημιουργούν μια αρχιτεκτονική οργάνωση μορφών που μεταδίδει την αίσθηση της αμεσότητας και της βιωματικής εμπειρίας. Το καλοκαίρι του 1923, ο καλλιτέχνης επισκέφθηκε την Τήνο, όπου δημιούργησε μια σειρά έργων αποφεύγοντας τις γενικές πανοραμικές απεικονίσεις και εστιάζοντας σε αποσπασματικές όψεις του τοπίου και σε λιτές, κυβικές μορφές κατοικιών που συνδιαλέγονται με τον ρυθμό της φύσης.
Μια γεωμετρική ανάλυση της Σαντορίνης
Με τιμή εκτίμησης από 60.000 έως 80.000 ευρώ ακολουθεί η «Γέφυρα στη Σαντορίνη» του Νίκου Χατζηκυριάκου Γκίκα (1906-1994), ένα έργο που αποδίδει με ένταση και δυναμισμό τη σύνθετη αρχιτεκτονική του νησιού μέσα από ένα εικαστικό λεξιλόγιο που αντλεί από τη γεωμετρική ανάλυση του τοπίου και τη μετακυβιστική ανασύνθεση των μορφών. Οι καμπύλες, τα θραυσμένα επίπεδα και οι αιχμηρές γωνίες συνθέτουν ένα πυκνό πλέγμα που θυμίζει λαβύρινθο, μεταφέροντας στον θεατή την αίσθηση ενός χώρου σε διαρκή κίνηση. Όπως είχε επισημάνει ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Νίκος Χατζηκυριάκος Γκίκας κατορθώνει να μετατρέψει τη γεωμετρία σε ποίηση, ενώ ο ίδιος ο καλλιτέχνης τόνιζε ότι η γεωμετρική δομή αποτελεί διαχρονικό στοιχείο της ελληνικής τέχνης, από την αρχαιότητα έως τη λαϊκή παράδοση. Το έργο του λειτουργεί έτσι ως μια βαθιά στοχαστική μεταγραφή του αιγαιοπελαγίτικου τοπίου σε καθαρή ζωγραφική ενέργεια.
Από την παράδοση στη διαχρονικότητα
Με ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον παρουσιάζεται «Ο Ζεϊμπέκης» του Νικόλαου Γύζη (1842-1901), με τιμή εκτίμησης από 50.000 έως 70.000 ευρώ. Φιλοτεχνημένο το 1873, το έργο προέκυψε κατά τη διάρκεια του καθοριστικού ταξιδιού του καλλιτέχνη στη Μικρά Ασία μαζί με τον Νικηφόρο Λύτρα, όταν οι δύο ζωγράφοι αποτύπωσαν από κοντά πρόσωπα, φορεσιές και σκηνές της τοπικής καθημερινότητας. Η έντονη φυσιογνωμία του νεαρού Ζεϊμπέκη προβάλλεται σε φωτεινό, σχεδόν μονοχρωματικό φόντο, με περιορισμένη αλλά εξαιρετικά εκφραστική χρωματική παλέτα. Η λευκή βράκα, το κεντημένο γιλέκο, η φαρδιά ζώνη με τα φυσεκλίκια και τα χαρακτηριστικά σανδάλια αναδεικνύουν την ιδιαίτερη ταυτότητα αυτής της μορφής της δυτικής Ανατολίας. Το ταξίδι αυτό επηρέασε βαθιά τη ζωγραφική του Νικόλαου Γύζη, οδηγώντας τον σε μια νέα προσέγγιση όπου η ακαδημαϊκή παιδεία της Σχολής του Μονάχου συνδυάστηκε με μια βιωματική και εσωτερική αντίληψη της Ανατολής, όχι ως εξωτικού θεάματος αλλά ως οικείας πραγματικότητας.
Ατμοσφαιρική ένταση
Στην ίδια κλίμακα εκτίμησης, από 50.000 έως 70.000 ευρώ, εντάσσεται και το «Με όλα τα πανιά ανοιχτά» του Κωνσταντίνου Βολανάκη (1837-1907). Η σκηνή αποτυπώνει με εντυπωσιακή φρεσκάδα και ενέργεια ένα καΐκι που σχίζει τα κύματα υπό την πίεση του ανέμου, μεταδίδοντας μια αίσθηση ελευθερίας, αισιοδοξίας και θαλασσινής αντοχής. Η σύνθεση χαρακτηρίζεται από έντονες διαγώνιες γραμμές και από μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στη φύση και την ανθρώπινη παρουσία, ενώ η απόδοση του φωτός και του ουρανού δημιουργεί βάθος, ατμοσφαιρική ένταση και μια σχεδόν απτή αίσθηση ανοιχτού χώρου. Ο Κωνσταντίνος Βολανάκης αντιμετωπίζει τη θάλασσα ως έναν ενιαίο ζωντανό οργανισμό, μέσα στον οποίο ο άνθρωπος συνυπάρχει με τις δυνάμεις της φύσης, προσφέροντας μια εικόνα του ελληνικού τοπίου που είναι ταυτόχρονα ποιητική και απολύτως πειστική.
Την ομάδα των έργων με την υψηλότερη τιμή εκτίμησης συμπληρώνει το «Γυμνό με καλοκαιρινά φρούτα» του Αλέκου Φασιανού (1935-2022), επίσης με τιμή εκτίμησης από 50.000 έως 70.000 ευρώ. Η γυναικεία μορφή, μνημειώδης και ταυτόχρονα απλή στη σύλληψή της, αποπνέει μια αίσθηση διαχρονικής ελληνικότητας, σαν μαρμάρινο άγαλμα που ζωντανεύει μέσα στο φως. Ο Αλέκος Φασιανός μετατρέπει καθημερινές εικόνες και γνώριμες μορφές σε σύμβολα, αντλώντας από την αρχαία παράδοση αλλά και από τη σύγχρονη εμπειρία. Όπως είχε δηλώσει ο ίδιος, «είμαστε ίδιοι με τους αρχαίους, γιατί βλέπουμε το ίδιο φως», συμπυκνώνοντας σε αυτή τη φράση τη βαθιά συνέχεια της ελληνικής αισθητικής. Με το έργο αυτό, ο Αλέκος Φασιανός αναδεικνύεται ως ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της σύγχρονης ελληνικής παραστατικής ζωγραφικής, συνεχίζοντας δημιουργικά μια παράδοση που ξεκινά από τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ και φτάνει έως τη γενιά του 1930.
Το αφήγημα της δημοπρασίας
Ουσιαστικά, αυτή η πρώτη ομάδα έργων συμπυκνώνει και το βασικό αφήγημα της δημοπρασίας. Ο οίκος δημοπρασιών Bonhams επιχειρεί να φέρει σε άμεσο διάλογο την ιστορική βαρύτητα της ελληνικής μοντέρνας ζωγραφικής με την εξωστρέφεια της μεταπολεμικής και σύγχρονης δημιουργίας.
Ο Κωνσταντίνος Παρθένης και ο Γιάννης Μόραλης λειτουργούν ως οι σταθεροί πυλώνες του καταλόγου, ενώ η παρουσία της Χρύσας Βαρδέα υπενθυμίζει ότι η ελληνική τέχνη δεν αναπτύχθηκε μόνο εντός των εθνικών της ορίων, αλλά συμμετείχε ενεργά στις μεγάλες διεθνείς πρωτοπορίες. Παράλληλα, η συνύπαρξη του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, του Νικόλαου Λύτρα, του Νικόλαου Γύζη, του Κωνσταντίνου Βολανάκη και του Αλέκου Φασιανού δείχνει ότι η ελληνική εικαστική παράδοση διαθέτει όχι μόνο ιστορικό βάθος, αλλά και αξιοσημείωτη εσωτερική συνοχή.
Στο τέλος, αυτό που μένει δεν είναι μόνο το ύψος των εκτιμήσεων ούτε η αναμενόμενη ένταση της διεκδίκησης των σημαντικών lots. Είναι κυρίως η αίσθηση ότι η Greek Sale επιβεβαιώνει για ακόμη μία φορά την ανθεκτικότητα, τη διαρκή επικαιρότητα και τη διεθνή ακτινοβολία της ελληνικής τέχνης.
Μέσα από 165 lots, ο οίκος δημοπρασιών Bonhams προτείνει μια αφήγηση όπου η ελληνική ζωγραφική και γλυπτική δεν αντιμετωπίζονται ως περιφερειακή ιδιαιτερότητα, αλλά ως αναπόσπαστο τμήμα του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου καλλιτεχνικού χάρτη. Και αυτό, ίσως, είναι το σημαντικότερο μήνυμα που εκπέμπει η φετινή διοργάνωση από το Παρίσι.
