Παρά τις αλλεπάλληλες διεθνείς κρίσεις των τελευταίων 25 ετών, το παγκόσμιο εμπόριο τροφίμων και αγροτικών προϊόντων όχι μόνο άντεξε, αλλά κατέγραψε εντυπωσιακή ανάπτυξη, με την αξία του να έχει πενταπλασιαστεί από το 2000, φτάνοντας πλέον τα 2 τρισ. δολάρια.
Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα της νέας έκθεσης The State of Agricultural Commodity Markets (SOCO) 2026 του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), η οποία αποτυπώνει τόσο τη δυναμική των διεθνών αγορών όσο και τις μεγάλες προκλήσεις που διαμορφώνουν το μέλλον της παγκόσμιας επισιτιστικής ασφάλειας.
Σύμφωνα με τον FAO, η ανάπτυξη του εμπορίου συνοδεύτηκε από πρωτοφανείς αναταράξεις, όπως η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, η πανδημία COVID-19, ο πόλεμος στην Ουκρανία, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, τα ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά και οι εκρηκτικές αυξήσεις στις τιμές της ενέργειας και των λιπασμάτων.
Οι αγορές άντεξαν, αλλά οι κίνδυνοι παραμένουν
Η έκθεση επισημαίνει ότι, παρά τα διαδοχικά σοκ, οι διεθνείς αγορές τροφίμων επέδειξαν αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα.
Ακόμη και κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2009 και της πανδημίας το 2020, όταν το παγκόσμιο εμπόριο εμπορευμάτων υποχώρησε αισθητά, οι εμπορικές ροές τροφίμων συνέχισαν τη μακροχρόνια ανοδική τους πορεία.
Η αξία του διεθνούς εμπορίου αγροτικών προϊόντων αυξήθηκε από περίπου 400 δισ. δολάρια το 2000 σε σχεδόν 2 τρισ. δολάρια το 2024, με καθοριστική συμβολή της τεχνολογικής προόδου στις μεταφορές, της ανάπτυξης των υποδομών, της μείωσης των δασμών και της αυξανόμενης ζήτησης που δημιούργησαν η αστικοποίηση και η άνοδος των εισοδημάτων στις αναδυόμενες οικονομίες.
Η επισιτιστική κρίση του 2007-2008 άλλαξε τα πάντα
Η έκθεση υπενθυμίζει ότι η περίοδος 2007-2008 αποτέλεσε σημείο καμπής για τις διεθνείς αγορές τροφίμων.
Οι τιμές βασικών προϊόντων, όπως το σιτάρι, το ρύζι, το καλαμπόκι και τα φυτικά έλαια, εκτοξεύθηκαν, οδηγώντας περισσότερους από 100 εκατομμύρια ανθρώπους στην ακραία φτώχεια.
Σύμφωνα με τον FAO, οι ανατιμήσεις δεν οφείλονταν μόνο σε κακές σοδειές και ακραία καιρικά φαινόμενα, αλλά και στην άνοδο των τιμών του πετρελαίου, στη μείωση των επενδύσεων στη γεωργία, στις εξαγωγικές απαγορεύσεις που επέβαλαν αρκετές χώρες και στις κινήσεις κερδοσκοπίας στις διεθνείς αγορές.
Η κρίση αποκάλυψε πόσο ευάλωτο μπορεί να γίνει το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα όταν συνδυάζονται πολλαπλά οικονομικά, γεωπολιτικά και κλιματικά σοκ.
Η πανδημία και ο πόλεμος στην Ουκρανία
Ανάλογες πιέσεις προκάλεσε και η πανδημία της COVID-19, η οποία, σύμφωνα με την έκθεση, αύξησε κατά περίπου 150 εκατομμύρια τον αριθμό των ανθρώπων που αντιμετώπιζαν υποσιτισμό, ενώ σχεδόν 2,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με μέτρια ή σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022.
Η διακοπή των εξαγωγών μέσω της Μαύρης Θάλασσας, η εκτίναξη των τιμών της ενέργειας και οι ελλείψεις λιπασμάτων προκάλεσαν νέο κύμα ανατιμήσεων, πλήττοντας κυρίως τις χώρες χαμηλού εισοδήματος που εξαρτώνται από εισαγόμενα τρόφιμα.
Ο FAO επισημαίνει ότι το 2024 περίπου 72% του πληθυσμού των χωρών χαμηλού εισοδήματος αδυνατούσε να εξασφαλίσει οικονομικά μια ισορροπημένη και υγιεινή διατροφή.
Η νέα απειλή από τη Μέση Ανατολή
Η έκθεση αφιερώνει ιδιαίτερη αναφορά και στη νέα κρίση στη Μέση Ανατολή, η οποία επηρεάζει ήδη την παγκόσμια αγροτική παραγωγή μέσω της ενεργειακής αγοράς.
Τα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται περίπου το 27% των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου, το 20% του LNG και έως το 30% του διεθνούς εμπορίου λιπασμάτων, αποτελούν σήμερα έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες αβεβαιότητας για τις διεθνείς αγορές.
Ο FAO προειδοποιεί ότι τυχόν παρατεταμένη διαταραχή στις θαλάσσιες μεταφορές θα αυξήσει περαιτέρω το κόστος της ενέργειας, των λιπασμάτων και των μεταφορών, επηρεάζοντας τελικά την παραγωγή και τις τιμές των τροφίμων σε ολόκληρο τον κόσμο.
Το μεγάλο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας
Το βασικό μήνυμα της έκθεσης είναι ότι, παρά τη μέχρι σήμερα ανθεκτικότητα του διεθνούς εμπορίου, το παγκόσμιο επισιτιστικό σύστημα εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας.
Η κλιματική αλλαγή, οι γεωπολιτικές συγκρούσεις, η ενεργειακή αστάθεια και η αυξανόμενη εξάρτηση πολλών χωρών από τις εισαγωγές τροφίμων δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η επάρκεια τροφίμων δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη.
Για τον λόγο αυτό, ο FAO καλεί τις κυβερνήσεις να επενδύσουν περισσότερο στην αγροτική παραγωγή, στις υποδομές, στη διαφάνεια των αγορών και στην ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων, προκειμένου το παγκόσμιο σύστημα τροφίμων να μπορέσει να ανταποκριθεί στις κρίσεις της επόμενης δεκαετίας.
