Περισσότερα από 80 χρόνια μετά το τέλος του Εθνικοσοσιαλισμού, καθένας μπορεί να περιηγηθεί σε εκατομμύρια κάρτες στα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ και να αναζητήσει τους παππούδες και προπαππούδες του.
Τα δεδομένα περιέχουν πληροφορίες για 6,6 εκατομμύρια Γερμανούς που ήταν μέλη του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος (NSDAP) μέχρι το 1945, αποθηκευμένες σε περισσότερα από 5.000 ψηφιοποιημένα ρολά μικροφίλμ.
Τα αρχεία, ωστόσο, είναι ελλιπή: Σύμφωνα με το Γερμανικό Ιστορικό Μουσείο, το 1945 «ένας στους πέντε ενήλικες Γερμανούς ήταν ένα από τα συνολικά 8,5 εκατομμύρια μέλη του κόμματος» και έτσι, τουλάχιστον στα χαρτιά, υποστήριζε το ναζιστικό καθεστώς.
Μηχανή αναζήτησης Ναζί στο διαδίκτυο
«Πράγματι, φαίνεται πολύ ελκυστικό για ένα ευρύτερο κοινό να διεξάγει τη δική του διαδικτυακή έρευνα», λέει ο ιστορικός Γιοχάνες Σπορ, «ωστόσο, στη Γερμανία αυτές οι πηγές είναι στην πραγματικότητα προσβάσιμες στα Ομοσπονδιακά Αρχεία από το 1994. Και εκεί μπορεί κανείς να βρει πολύ περισσότερες πληροφορίες από ό,τι μόνο για την ιδιότητα μέλους».
Το πρόβλημα: Στη Γερμανία υπάρχουν νομοθετικά προβλεπόμενες περίοδοι προστασίας δεδομένων. Οι πληροφορίες για ένα άτομο δημοσιοποιούνται μόνο 100 χρόνια μετά τη γέννησή του ή 10 χρόνια μετά τον θάνατό του. Αυτά τα δεδομένα δεν είναι διαθέσιμα στο διαδίκτυο και πρέπει να υποβληθεί αίτημα εγγράφως.
Επιπλέον, σε αντίθεση με τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ, οι ιδιώτες μπορούν να έχουν πρόσβαση στα αρχεία μόνο εάν αναζητούν συγγενείς, όχι γείτονες ή άλλα άτομα. «Μέχρι σήμερα, υπάρχει πολύ μεγαλύτερη δημόσια επίγνωση των διωκόμενων, των θυμάτων. Όσον αφορά τους δράστες, τα πράγματα είναι ακόμη μάλλον ασαφή», λέει ο Σπορ.
Οι αυτόπτες μάρτυρες σπανίζουν
Για περίπου έντεκα χρόνια, ο ιστορικός βοηθάει τους ανθρώπους να ερευνήσουν το δικό τους ναζιστικό οικογενειακό ιστορικό με την ερευνητική υπηρεσία «present past». Λέει ότι οι άνθρωποι που απευθύνονται σε αυτόν είναι ηλικίας μεταξύ 20 και 90 ετών. «Οπότε, στην πραγματικότητα, όλες οι γενιές εκπροσωπούνται.
Πιστεύω το ιδιαίτερο είναι ότι βρισκόμαστε αυτή τη στιγμή στη μετάβαση μεταξύ της επικοινωνιακής και της πολιτιστικής μνήμης, όπου τα πράγματα σπάνια μπορούν να μεταδοθούν προφορικά πλέον. Η προσωπική αλληλεπίδραση για τη μνήμη δεν είναι πλέον δεδομένη, και γι’ αυτό η αρχειακή έρευνα αποκτά μεγαλύτερη σημασία».
Πλέον, όχι μόνο η γενιά των εγγονιών διεξάγει ενεργά οικογενειακή έρευνα, αλλά και η τέταρτη γενιά. «Αυτό σημαίνει ότι συχνά δεν γνώρισαν ποτέ τους ανθρώπους για τους οποίους κάνουν έρευνα».
Κλείσιμο
«Ωραιοποιημένη» κουλτούρα μνήμης
Σύμφωνα με μια μελέτη, περισσότεροι από τα δύο τρίτα των Γερμανών πιστεύουν ότι οι πρόγονοί τους δεν ήταν Ναζί δράστες. Σχεδόν το 36% διατείνεται ότι οι συγγενείς του ήταν επίσης θύματα και πάνω από το 30% πιστεύει ότι οι πρόγονοί του βοήθησαν πιθανά θύματα των Ναζί, κρύβοντας για παράδειγμα Εβραίους.
«Αυτές οι απαντήσεις πηγάζουν εν μέρει περισσότερο από συναισθήματα, παρά από συγκεκριμένες γνώσεις», λέει ο ιστορικός.
Μετά τον πόλεμο, τα εγκλήματα της ναζιστικής εποχής – πόσο μάλλον ο ατομικός ρόλος κάποιου – παρέμειναν θέμα ταμπού στις περισσότερες γερμανικές οικογένειες. Η κουλτούρα μνήμης της Γερμανίας σχετικά με τη ναζιστική περίοδο θεωρείται υποδειγματική παγκοσμίως, αλλά «στην πραγματικότητα, η κουλτούρα μνήμης γίνεται πάντα περίπλοκη όταν γίνεται συγκεκριμένη, δηλαδή όταν αφορά ορισμένα άτομα που κάποιος μπορεί να γνώριζε», λέει ο Σπορ. «Και νομίζω ότι η μνήμη πρέπει επίσης να λαμβάνει χώρα εκεί που πονάει».
Αυτό δεν ισχύει μόνο για τη ναζιστική εποχή, αλλά και για την περίοδο μετά την κατάρρευση του καθεστώτος. «Τελικά, σήμερα παλεύουμε με μύθους και διαστρεβλωμένες εικόνες που προέρχονται από τη μεταπολεμική περίοδο. Θα μπορούσε κανείς να πει ακόμα και: την άρνηση της ενοχής στα μεταπολεμικά χρόνια».
Καμία πληροφορία για τα κίνητρα
Η αναζήτηση στα αρχεία μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη σαφήνεια. Οι κάρτες περιέχουν ονόματα, ημερομηνίες και τόπους γέννησης, ημερομηνίες έναρξης της ιδιότητας μέλους, καθώς και αριθμούς μελών.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, περιλαμβάνουν επίσης διευθύνσεις και φωτογραφίες εγγεγραμμένων μελών του NSDAP – αλλά δεν αποκαλύπτουν τίποτα για το αν κάποιος ήταν φανατικός, οπορτουνιστής ή απλός οπαδός. Επιπλέον, μόνο περίπου το 80% αυτών των καρτών αρχείου έχει διασωθεί.
Έτσι, ακόμα και αν ένα όνομα δεν εμφανίζεται στα αρχεία, δεν είναι απολύτως δυνατόν να γνωρίζουμε αν ο συγγενής κάποιου ήταν, στην πραγματικότητα, ένας αυτοαποκαλούμενος Ναζί.
Tότε είναι που ξεκινά η πραγματική έρευνα, λέει ο Γιοχάνες Σπορ.
«Φυσικά, υπάρχουν μέλη του NSDAP που δεν διέπραξαν πολλά αδικήματα εκτός της ιδιότητάς τους ως μέλη, και υπάρχουν εξίσου πολλά μη μέλη που συμμετείχαν σε αποτρόπαιες πράξεις». Θα μπορούσε κανείς, για παράδειγμα, να ελέγξει αν κάποιος εντάχθηκε στο κόμμα πριν από το 1933.
«Ίσως ως ένας ιδιαίτερα άξιος μαχητής για τον ναζιστικό σκοπό, ας πούμε. Ή αν τα μέλη κατείχαν επίσης αξιώματα. Οι απόγονοι μπορεί τότε να γνωρίζουν πολλά για τα στάδια της ζωής ενός ατόμου, αλλά ακόμη δεν ξέρουν γιατί κάποιος έκανε αυτό που έκανε ή τι σκέφτηκε ή ένιωσε».
Συγκεκριμένα ερωτήματα – όχι πάντα απαντήσεις
Ό,τι και αν ανακαλύψει τελικά κάποιος για τον (προ)πάππου ή την (προ)γιαγιά του, ο Σπορ πιστεύει ότι η αποκάλυψη της αλήθειας είναι τελικά μια ευθύνη που αναλαμβάνει το άτομο απέναντι στον εαυτό του και την κοινωνία.
Το επίκεντρο της έρευνας είναι το ερώτημα αν οι πρόγονοι διέπραξαν βίαια εγκλήματα. Αλλά, επίσης, αν απασχολούνταν καταναγκαστικοί εργάτες στο οικογενειακό αγρόκτημα ή αν κατείχαν αντικείμενα που κατασχέθηκαν από Εβραίους.
«Μπορεί να βρείτε λίγα και να παραμένουν πολλά κενά, αφήνοντας χώρο για τη φαντασία. Και φυσικά, μπορεί να συναντήσετε τρομερά πράγματα που έρχονται σε αντίθεση με τις οικογενειακές αφηγήσεις».
Ο Σπορ αποδίδει το αυξανόμενο ενδιαφέρον των τελευταίων ετών εν μέρει στον πόλεμο στην Ουκρανία. Οι άνθρωποι θέλουν να μάθουν αν ο παππούς ήταν στρατιώτης της Βέρμαχτ στην Κριμαία που απλώς οδηγούσε ένα φορτηγό – όπως του άρεσε να λέει στην οικογένειά του – ή αν διέπραξε φρικαλεότητες.
Η άνοδος της Ακροδεξιάς, ιδιαίτερα της AfD, αποτελεί επίσης αιτία ανησυχίας για πολλούς: «Θέλουν να διερευνήσουν εάν υπάρχει σύνδεση μεταξύ της ανόδου του κόμματος και ενός ναζιστικού παρελθόντος που δεν έχει αντιμετωπιστεί – της σιωπής σχετικά με τις ιδεολογίες που μπορεί να εξακολουθούν να έχουν αντίκτυπο».
Τα αρχεία προορίζονταν για καταστροφή
Τα αρχεία που συνέταξαν οι Ναζί διασώθηκαν χάρη στις ενέργειες ενός ατόμου. «Προορίζονταν για καταστροφή στο τέλος του πολέμου. Οι Ναζί ήθελαν να καταστρέψουν οτιδήποτε ενοχοποιητικό θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι Σύμμαχοι εναντίον τους», λέει ο Σπορ.
Ωστόσο, ο Χανς Χούμπερ, στον οποίο είχε ανατεθεί η καταστροφή τους, αψήφησε την εντολή. Ο διευθύνων σύμβουλος ενός εργοστασίου χαρτοποιίας στο Μόναχο έκρυψε τα αρχεία κάτω από άχρηστα χαρτιά.
Το φθινόπωρο του 1945, ο αμερικανικός στρατός τα αποθήκευσε στο Κέντρο Εγγράφων του Βερολίνου στο Δυτικό Βερολίνο – μαζί με άλλα έγγραφα από το Τρίτο Ράιχ που απαιτούνταν για την προετοιμασία των Δικών της Νυρεμβέργης για τους εγκληματίες πολέμου.
Ναζί σε καίριες θέσεις
«Οι Αμερικανοί προσπάθησαν ήδη από το 1967 να παραδώσουν τα αρχεία στις γερμανικές αρχές, αλλά δεν έγιναν δεκτά μέχρι το 1994», λέει ο Σπορ, «επειδή πίστευαν ότι η πρόσβαση σε αυτά τα έγγραφα θα ήταν πολύ ευαίσθητη και επικίνδυνη για τους Γερμανούς, καθώς υπήρχαν τόσοι πολλοί Ναζί που ήταν ακόμα επαγγελματικά ενεργοί και κατείχαν θέσεις επιρροής στην πολιτική».
Κατά τον Σπορ, το γεγονός ότι τα Εθνικά Αρχεία των ΗΠΑ έχουν πλέον διαθέσει τα αρχεία στο διαδίκτυο είναι πρωτίστως ένα διοικητικό μέτρο και οφείλεται στη σταδιακή ψηφιοποίηση. Τα Γερμανικά Ομοσπονδιακά Αρχεία πιθανότατα θα καταστήσουν τα αρχεία διαθέσιμα στο διαδίκτυο το 2028 – μόλις λήξουν όλες οι νόμιμες περίοδοι προστασίας προσωπικών δεδομένων.
