Η εικόνα που βγαίνει πλέον από το Ιράν είναι όλο και πιο θολή, αλλά και πιο αποκαλυπτική. Ο Μασούντ Πεζεσκιάν εμφανίστηκε να επιχειρεί ένα άνοιγμα προς τις χώρες του Περσικού Κόλπου, ζητώντας συγγνώμη για τα πλήγματα που δέχθηκαν και αφήνοντας να εννοηθεί ότι το Ιράν θα μπορούσε να κατεβάσει τους τόνους. Ωστόσο, μέσα σε λίγες ώρες, η ίδια η πραγματικότητα τον διέψευσε: νέες επιθέσεις καταγράφηκαν σε κράτη της περιοχής, οι σκληροπυρηνικοί τον αποδοκίμασαν ανοιχτά και η εσωτερική πυραμίδα ισχύος της Ισλαμικής Δημοκρατίας φάνηκε να λειτουργεί πέρα και πάνω από τον εκλεγμένο πρόεδρο.
Σύμφωνα με το Reuters, ο Πεζεσκιάν απολογήθηκε προς τα γειτονικά κράτη για τις επιθέσεις κατά αμερικανικών εγκαταστάσεων που βρίσκονται στο έδαφός τους, επιχειρώντας να κατευνάσει την οργή που είχε ήδη ξεσπάσει σε πρωτεύουσες του Κόλπου. Όμως η κίνηση αυτή δεν είχε συνέχεια. Πολύ γρήγορα ακολούθησε νέα τοποθέτηση, στην οποία ο Ιρανός πρόεδρος υποστήριξε ότι τα σχόλιά του «παρερμηνεύθηκαν» και επέμεινε ότι η Τεχεράνη δεν επιδιώκει σύγκρουση με «αδελφούς και γειτονικούς λαούς». Παρά τη ρητορική αυτή, οι επιθέσεις δεν σταμάτησαν. Την ίδια ημέρα, Μπαχρέιν, Κουβέιτ και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ανακοίνωσαν νέα περιστατικά με πυραύλους και drones, ενώ στο Μπαχρέιν καταγράφηκαν τραυματισμοί και ζημιές σε κρίσιμες υποδομές.
Ο πρόεδρος μίλησε, το σύστημα απάντησε αλλιώς
Εδώ ακριβώς αρχίζει το πραγματικό ερώτημα: ποιος κυβερνά σήμερα το Ιράν; Διότι αν ο πρόεδρος ζητεί συγγνώμη, αλλά οι επιθέσεις συνεχίζονται, τότε προφανώς η εντολή για πόλεμο δεν περνά αποκλειστικά από το προεδρικό γραφείο. Ο ίδιος ο Πεζεσκιάν φέρεται να υποστήριξε ότι, μετά το πλήγμα που αποκεφάλισε μέρος της ανώτατης ηγεσίας και οδήγησε στον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ, οι ένοπλες δυνάμεις και οι Φρουροί της Επανάστασης λειτούργησαν με δική τους πρωτοβουλία. Η φράση αυτή είναι εξαιρετικά βαριά πολιτικά, διότι ουσιαστικά παραδέχεται ότι ο στρατιωτικός και παραστρατιωτικός μηχανισμός απέκτησε στην πράξη αυτονομία μέσα στην κορύφωση της κρίσης.
Το μήνυμα έγινε ακόμη πιο σαφές από την αντίδραση των σκληροπυρηνικών. Όπως μετέδωσαν διεθνή μέσα, κύκλοι του καθεστώτος και πρόσωπα που συνδέονται με τη σκληρή γραμμή χαρακτήρισαν τις δηλώσεις του Πεζεσκιάν αδύναμες και απαράδεκτες. Ακόμη πιο αποκαλυπτική ήταν η παρέμβαση του επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ, ενός από τα κεντρικά πρόσωπα του μεταβατικού σχήματος εξουσίας, ο οποίος ξεκαθάρισε ότι τα πλήγματα κατά περιφερειακών στόχων θα συνεχιστούν. Με άλλα λόγια, ο πρόεδρος έδειξε διάθεση πολιτικής αποκλιμάκωσης, αλλά ο σκληρός πυρήνας του καθεστώτος απάντησε με γραμμή συνέχισης του πολέμου.
Αυτό ενισχύει την εκτίμηση ότι ο Πεζεσκιάν έχει περιορισμένο πραγματικό έλεγχο στα στρατηγικά και στρατιωτικά κέντρα λήψης αποφάσεων. Το Reuters σημειώνει ότι μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, αναβαθμίστηκε σημαντικά ο ρόλος του Αλί Λαριτζανί, ο οποίος προβάλλει ως βασικός διαχειριστής της μεταβατικής φάσης και ως πρόσωπο με ισχυρή πρόσβαση στον μηχανισμό ασφαλείας. Άρα, ο εκλεγμένος πρόεδρος μπορεί να μιλά πολιτικά, αλλά το βαθύ κράτος της Ισλαμικής Δημοκρατίας δείχνει να αποφασίζει στρατιωτικά.
Το μεταβατικό σχήμα και η μάχη της διαδοχής
Θεσμικά, το Ιράν έχει ήδη περάσει σε μια μεταβατική αρχιτεκτονική εξουσίας. Μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, συγκροτήθηκε τριμελές συμβούλιο που αναλαμβάνει προσωρινά τις αρμοδιότητες της ανώτατης ηγεσίας μέχρι να επιλεγεί νέος Ανώτατος Ηγέτης από τη Συνέλευση των Ειδικών. Σε αυτό το μεταβατικό σχήμα συμμετέχει ο Πεζεσκιάν, μαζί με τον Μοχσενί-Ετζεΐ και τον Αλίρεζά Αραφί, σύμφωνα με τις διαθέσιμες αναφορές. Αυτό σημαίνει ότι ο πρόεδρος δεν είναι μόνος του στην κορυφή, αλλά ένας από τρεις πόλους μέσα σε ένα έκτακτο σύστημα ισορροπιών.
Την ίδια στιγμή, η διαδικασία επιλογής νέου Ανώτατου Ηγέτη φαίνεται να επιταχύνεται. Το Reuters μετέδωσε ότι στη Συνέλευση των Ειδικών έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό συναίνεση για τον διάδοχο, παρότι παραμένουν διαδικαστικά ζητήματα για το πώς ακριβώς θα ληφθεί και θα ανακοινωθεί η τελική απόφαση. Το ίδιο ρεπορτάζ καταγράφει και την απειλή του ισραηλινού στρατού ότι θα καταδιώξει κάθε διάδοχο του Χαμενεΐ, εξέλιξη που προσθέτει αφόρητη πίεση στο εσωτερικό του ιρανικού συστήματος.
Όλα αυτά οδηγούν σε ένα σκληρό αλλά καθαρό συμπέρασμα: το Ιράν σήμερα δεν κυβερνάται μονοκεντρικά. Δεν είναι ο Πεζεσκιάν που έχει τον τελευταίο λόγο. Δεν έχει ακόμη αναδειχθεί νέος Ανώτατος Ηγέτης. Και μέχρι να κλείσει η διαδοχή, το πραγματικό βάρος φαίνεται να βρίσκεται στον άξονα των υπηρεσιών ασφαλείας, των Φρουρών της Επανάστασης και των σκληροπυρηνικών θεσμικών παικτών που κρατούν τον μηχανισμό όρθιο μέσα στον πόλεμο. Οι απολογίες του προέδρου είχαν πολιτικό συμβολισμό. Η συνέχιση, όμως, των επιθέσεων απέδειξε ποιος έχει σήμερα την πραγματική ισχύ στην Τεχεράνη.
Το νομικό αφήγημα και η στρατηγική φθορά
Η Τεχεράνη επιχειρεί να δικαιολογήσει τα πλήγματα σε χώρες του Κόλπου επικαλούμενη το δικαίωμα αυτοάμυνας βάσει του Άρθρου 51 του Χάρτη του ΟΗΕ, αλλά και την παρουσία αμερικανικών βάσεων στα εδάφη αυτών των κρατών. Ωστόσο, νομικές αναλύσεις επισημαίνουν ότι αυτή η επιχειρηματολογία είναι εξαιρετικά αμφισβητήσιμη, διότι η παρουσία ξένων βάσεων δεν συνιστά αυτομάτως «ένοπλη επίθεση», ούτε αίρει την κυριαρχία των κρατών που τις φιλοξενούν. Επιπλέον, το διεθνές δίκαιο απαιτεί αναγκαιότητα, αναλογικότητα και άμεση ενημέρωση του Συμβουλίου Ασφαλείας, προϋποθέσεις που το Ιράν δυσκολεύεται να τεκμηριώσει.
Σε πολιτικό επίπεδο, όμως, το μεγαλύτερο πρόβλημα του καθεστώτος δεν είναι μόνο το διεθνές δίκαιο. Είναι ότι η κρίση αποκάλυψε δημόσια τις ρωγμές στο εσωτερικό της εξουσίας. Ο πρόεδρος μίλησε σαν να θέλει διέξοδο. Ο στρατιωτικός μηχανισμός κινήθηκε σαν να μη δεσμεύεται από αυτόν. Και οι σκληροπυρηνικοί έσπευσαν να του υπενθυμίσουν δημοσίως τα όριά του. Σε μια στιγμή που το καθεστώς θα ήθελε να εμφανίσει ενότητα, η ίδια του η λειτουργία δείχνει πως το Ιράν κυβερνάται σήμερα από ένα πολυκέφαλο, συγκρουσιακό και στρατιωτικοποιημένο σύστημα εξουσίας.
