Στο επίκεντρο ενός φιλόδοξου ευρωπαϊκού σχεδίου για την κλιματική ανθεκτικότητα και τη βιώσιμη ανάπτυξη μπαίνει η Σκιάθος, η οποία επιλέγεται ως ένας από τους βασικούς κόμβους εφαρμογής του προγράμματος NURISH, που χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Horizon Europe και συντονίζεται από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

Πρόκειται για ένα έργο με ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς φιλοδοξεί να δώσει πρακτικές απαντήσεις σε τρεις από τις πιο πιεστικές προκλήσεις της εποχής: τη λειψυδρία, τις δασικές πυρκαγιές και τα πλημμυρικά φαινόμενα. Δεν μιλάμε, δηλαδή, για μια ακόμη θεωρητική επιστημονική άσκηση, αλλά για ένα πρόγραμμα που θα εφαρμοστεί στο πεδίο, με πραγματικές παρεμβάσεις και μετρήσιμο αποτύπωμα για το νησί.

Στο έργο συμμετέχουν, πέρα από το ΕΜΠ, ο Δήμος Σκιάθου, η ΔΕΥΑ Σκιάθου, ο Δήμος Δυτικής Λέσβου και η περιβαλλοντική εταιρεία HYDRASPIS, σε μια σύμπραξη που φιλοδοξεί να δημιουργήσει ένα νέο μοντέλο τοπικής ανθεκτικότητας για μικρές αστικές και αγροτικές κοινότητες στην Ευρώπη.

Η Σκιάθος ως ευρωπαϊκός κόμβος ανθεκτικότητας

Η σημασία της επιλογής της Σκιάθου είναι διπλή. Από τη μία, το νησί εντάσσεται σε ένα ευρωπαϊκό δίκτυο περιοχών-πιλότων, μαζί με αντίστοιχες περιοχές στο Ηνωμένο Βασίλειο, τη Φινλανδία και την Κύπρο. Από την άλλη, αποκτά τη δυνατότητα να δοκιμάσει στην πράξη νέες τεχνολογίες και περιβαλλοντικές λύσεις που μπορούν στο μέλλον να εφαρμοστούν ευρύτερα.

Ο καθηγητής της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών του ΕΜΠ και συντονιστής του έργου, Συμεών Μαλαμής, εξηγεί ότι το ερευνητικό πρόγραμμα στηρίζεται σε δύο βασικούς άξονες: την πυρασφάλεια και τη διαχείριση του νερού, με τρόπο που θα ενισχύει την επιχειρησιακή ετοιμότητα του νησιού σε περιόδους αυξημένου κινδύνου.

Σύμφωνα με τον ίδιο, το έργο περιλαμβάνει τρεις παρεμβάσεις: τη διαχείριση και επεξεργασία λυμάτων, τη διοχέτευση μικρού μέρους της απορροής ρέματος για χρήση στην πυρασφάλεια και την αξιοποίηση πλημμυρικών απορροών, ώστε να περιορίζονται τα πλημμυρικά φαινόμενα και να αποθηκεύεται νερό που θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί αργότερα τόσο για πυρόσβεση όσο και για αγροτική χρήση.

Η καινοτομία των «περατών τάφρων»

Το πιο καινοτόμο ίσως στοιχείο του έργου είναι η εφαρμογή της τεχνολογίας των περατών τάφρων, που, όπως επισημαίνει ο κ. Μαλαμής, εφαρμόζεται για πρώτη φορά με στόχο τη διοχέτευση νερού για πυρασφάλεια.

Η λογική του συστήματος είναι απλή αλλά ιδιαίτερα έξυπνη. Δημιουργείται μια στενή λωρίδα γης σε μικρό βάθος, μέσα στην οποία τοποθετούνται μόνωση και στραγγιστικός αγωγός. Το νερό, μέσα από ένα διαπερατό υλικό όπως το χαλίκι, στραγγίζει και διοχετεύεται σε ειδικές δεξαμενές αποθήκευσης. Έτσι, ένα μέρος του πλημμυρικού όγκου απορροφάται και αξιοποιείται, μειώνοντας παράλληλα τη σφοδρότητα των φαινομένων.

Το νερό αυτό, βεβαίως, δεν αρκεί απλώς να αποθηκευτεί. Πρέπει να πληροί συγκεκριμένες ποιοτικές προδιαγραφές, ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια από τα πυροσβεστικά μέσα. Ο κ. Μαλαμής εξηγεί ότι θα εξεταστούν ζητήματα όπως η συσσώρευση στερεών ή η δημιουργία άλγης στις δεξαμενές, με δυνατότητα προσθήκης φίλτρων όπου χρειαστεί, ώστε το αποθηκευμένο νερό να παραμένει λειτουργικό και αξιοποιήσιμο.

Τεχνητοί υγροβιότοποι και φωτοβολταϊκά

Ο δεύτερος βασικός άξονας του έργου αφορά την επεξεργασία αστικών λυμάτων μέσω ενός καινοτόμου συστήματος που συνδυάζει τεχνητούς υγροβιότοπους και φωτοβολταϊκά. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένα ενεργειακά αυτόνομο σύστημα επεξεργασίας και επαναχρησιμοποίησης λυμάτων, με πολύ χαμηλό περιβαλλοντικό αποτύπωμα.

Ο κ. Μαλαμής σημειώνει ότι το ΕΜΠ έχει ήδη εμπειρία σε αντίστοιχες εφαρμογές, όπως στη Δυτική Λέσβο και συγκεκριμένα στην Άντισσα, όπου έχει αναπτυχθεί σε πλήρη κλίμακα ένα κυκλικό σύστημα διαχείρισης λυμάτων για οικισμό 800 κατοίκων. Εκεί, το ανακτημένο νερό χρησιμοποιείται για άρδευση καλλιεργειών. Στη Σκιάθο, ωστόσο, προστίθεται ένα νέο κρίσιμο στοιχείο: η ενεργειακή αυτονομία μέσω της σύνδεσης των τεχνητών υγροβιότοπων με φωτοβολταϊκά.

Όλες αυτές οι παρεμβάσεις ανήκουν στις λεγόμενες λύσεις βασισμένες στη φύση, τις γνωστές nature-based solutions, οι οποίες επιχειρούν να απαντήσουν σε σύνθετα περιβαλλοντικά προβλήματα αξιοποιώντας φυσικές διεργασίες και όχι μόνο βαριά τεχνικά έργα.

Σκιάθος: Ένα νησί με μεγάλες πιέσεις και μεγάλες ανάγκες

Για τη Σκιάθο, η ένταξη στο πρόγραμμα δεν είναι απλώς μια διάκριση, αλλά μια αναγκαιότητα. Το νησί διαθέτει έντονο φυσικό πλούτο, με τα δύο τρίτα της έκτασής του να έχουν χαρακτηριστεί αισθητικό δάσος ήδη από το 1978, ενώ ταυτόχρονα έχει μακρά εμπειρία από πυρκαγιές και πλημμύρες.

Ο δήμαρχος Σκιάθου, Θεόδωρος Τζούμας, τονίζει ότι η προστασία του περιβάλλοντος και η σωστή διαχείριση των πόρων αποτελούν βασική προτεραιότητα για το νησί. Όπως επισημαίνει, μέσω του προγράμματος δημιουργείται η δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης επεξεργασμένων λυμάτων και πλημμυρικών απορροών, τόσο για τη γεωργία όσο και για την πυρασφάλεια.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πίεση που δέχονται οι υποδομές της Σκιάθου λόγω του τουρισμού. Όπως σημειώνει ο κ. Τζούμας, ο χειμερινός πληθυσμός του νησιού είναι περίπου 5.000 κάτοικοι, όμως το καλοκαίρι φτάνει τους 55.000 έως 60.000. Αυτή η εκρηκτική μεταβολή δημιουργεί τεράστιες ανάγκες σε ύδρευση, αγροτικό νερό και αποχέτευση, καθιστώντας τέτοιου τύπου παρεμβάσεις κρίσιμες για τη μελλοντική ισορροπία του νησιού.

Από τη θεωρία στην πράξη

Το μεγάλο στοίχημα του NURISH είναι ακριβώς αυτό: να μην μείνει σε επίπεδο μελετών και συνεδρίων, αλλά να περάσει στην πραγματική εφαρμογή. Ο κ. Μαλαμής υπογραμμίζει ότι ο στόχος του εργαστηρίου είναι να αποδείξει πως τέτοιες λύσεις λειτουργούν αποδοτικά σε πραγματικές συνθήκες και ότι, στη συνέχεια, οι τοπικοί φορείς και οι περιφέρειες οφείλουν να τις επεκτείνουν και σε άλλες περιοχές, αξιοποιώντας τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά εργαλεία.

Ο δήμαρχος Σκιάθου στέκεται ιδιαίτερα και στην τεχνογνωσία που θα αφήσει πίσω του το πρόγραμμα. Όπως λέει, το μεγάλο κέρδος δεν θα είναι μόνο οι ίδιες οι υποδομές, αλλά η δυνατότητα του νησιού να αναπαράξει αυτές τις λύσεις σε μεγαλύτερη κλίμακα στο μέλλον.

Χρονοδιάγραμμα με ορίζοντα το 2027

Σε ό,τι αφορά το χρονοδιάγραμμα, ο κ. Μαλαμής εκτιμά ότι μέχρι το τέλος του 2026 θα έχει ολοκληρωθεί ο πλήρης σχεδιασμός των λύσεων, ώστε μέσα στο 2027 να έχουν τελειώσει και τα έργα.

Αν το πρόγραμμα πετύχει, η Σκιάθος δεν θα έχει απλώς κερδίσει ένα ακόμη ευρωπαϊκό έργο. Θα έχει μετατραπεί σε ένα πιλοτικό νησί ανθεκτικότητας, με εφαρμοσμένες λύσεις για το νερό, την πυρασφάλεια και την προστασία του φυσικού της πλούτου. Και αυτό, σε μια εποχή κλιματικής πίεσης και αυξανόμενων φυσικών κινδύνων, αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία από μια απλή τοπική παρέμβαση.

Διαβάστε ακόμη: