«Δεν υπάρχει πια γυρισμός». Αυτό, σύμφωνα με ανάλυση του Politico, ήταν το μήνυμα που εξέπεμψαν οι Ευρωπαίοι ηγέτες που συγκεντρώθηκαν την Πέμπτη στις Βρυξέλλες.
Και παρότι η έκτακτη αυτή Σύνοδος Κορυφής, που συγκλήθηκε ως απάντηση στις απειλές του Ντόναλντ Τραμπ να καταλάβει τη Γροιλανδία, εξελίχθηκε τελικά σε κάτι πολύ λιγότερο δραματικό (καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ είχε κάνει πίσω 24 ώρες νωρίτερα) η σιωπηρή συνειδητοποίηση ότι η Ευρώπη διέβη τον μεταπολεμικό της Ρουβίκωνα ήταν, αν μη τι άλλο, ακόμη πιο αξιοσημείωτη.
Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, οι δύο ισχυρότεροι ηγέτες της ΕΕ, οι οποίοι το τελευταίο διάστημα δεν βρίσκονται σε πλήρη σύμπνοια, εμφανίστηκαν ενωμένοι στην προειδοποίηση ότι η διατλαντική κρίση έχει εξωθήσει την Ένωση σε μια σκληρή νέα πραγματικότητα – μια πραγματικότητα στην οποία οφείλει να αγκαλιάσει την ανεξαρτησία της.
«Γνωρίζουμε ότι πρέπει να εργαστούμε ως μια ανεξάρτητη Ευρώπη», δήλωσε στους δημοσιογράφους η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στο τέλος της πεντάωρης συνεδρίασης.
Και παρότι, σε αντίθεση με πρόσφατες Συνόδους της ΕΕ, δεν υπήρξαν υψηλοί τόνοι, αντιπαραθέσεις, ούτε καν αποφάσεις προς λήψη, η συνάντηση κατέστησε κάτι ξεκάθαρο σε όλους, σύμφωνα με τέσσερις Ευρωπαίους διπλωμάτες και έναν αξιωματούχο που μίλησαν στο Politico υπό καθεστώς ανωνυμίας, προκειμένου να εκφραστούν ελεύθερα για τη Σύνοδο που πραγματοποιήθηκε κεκλεισμένων των θυρών.
Πρόκειται για τη σιωπηρή κατανόηση ότι έχει επέλθει μια μοιραία ρήξη ανάμεσα στην παλιά τάξη πραγμάτων και τη νέα, ανάμεσα στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε η Δύση από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και σε ό,τι πρόκειται να ακολουθήσει.
Αν και η νοητική στροφή προς την ανεξαρτησία ωρίμαζε εδώ και χρόνια, από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ μπήκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο το 2017, οι πρωτοφανείς απειλές του για τη Γροιλανδία λειτούργησαν ως καμπανάκι κινδύνου, αναγκάζοντας τους Ευρωπαίους ηγέτες να προχωρήσουν σε κινήσεις που θα θεωρούνταν αδιανόητες ακόμη και πριν από λίγους μήνες, όπως ανέφεραν οι ίδιες πηγές.
«Αυτή η στιγμή σηματοδοτεί έναν Ρουβίκωνα», δήλωσε διπλωμάτης της ΕΕ από χώρα της ανατολικής πτέρυγας, με γνώση των συζητήσεων μεταξύ των ηγετών.
«Είναι μια θεραπεία-σοκ. Η Ευρώπη δεν μπορεί να επιστρέψει σε αυτό που ήταν πριν. Το λένε αυτό εδώ και ημέρες».
Το πώς ακριβώς θα μοιάζει αυτός ο νέος δρόμος είναι (ως είθισται) ένα ζήτημα που πρέπει να συζητηθεί μελλοντικά. Ωστόσο, τις τελευταίες ημέρες υπήρξαν ενδείξεις για την κατεύθυνση που μπορεί να πάρει
. Η αρχική αντίδραση των ηγετών της ΕΕ στην κρίση της Γροιλανδίας (συμπεριλαμβανομένης της αναστολής μιας εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, της αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία και των απειλών για εκτεταμένα εμπορικά αντίποινα κατά των Ηνωμένων Πολιτειών) έδωσε μια πρώτη γεύση του τι ενδέχεται να ακολουθήσει.
Τα πάντα, ταυτόχρονα
Στις κατ’ ιδίαν συζητήσεις τους αλλά και δημόσια, οι ηγέτες υπογράμμισαν ότι η ταχεία και ενιαία αντίδραση του τρέχοντος μήνα δεν μπορεί να αποτελέσει μια μεμονωμένη εξαίρεση.
Αντιθέτως, θα πρέπει να καθορίσει την προσέγγιση της Ένωσης σχεδόν σε κάθε τομέα.
«Δεν μπορεί να αφορά μόνο την ενεργειακή ασφάλεια ή την άμυνα, δεν μπορεί να περιορίζεται στην οικονομική ισχύ ή την εμπορική εξάρτηση, πρέπει να αφορά τα πάντα, ταυτόχρονα», ανέφερε ένας από τους διπλωμάτες.
Κεντρικό χαρακτηριστικό της νέας ευρωπαϊκής αναζήτησης για ανεξαρτησία είναι η ενότητα σε βαθμό που διαχρονικά έλειπε από την Ένωση.
Για τις χώρες της ανατολικής πτέρυγας της Ένωσης, η γεωγραφική τους θέση (στον «δρόμο» μιας επεκτατικής Ρωσίας) έχει επί μακρόν θεμελιώσει μια σχεδόν δογματική πίστη στο ΝΑΤΟ, στο οποίο μια αξιόπιστη Αμερική διέθετε τη μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύ και εγγυόταν την άμυνα όλων των υπολοίπων μελών, καθώς και την ικανότητα αποτροπής της Μόσχας.
Το αίσθημα υπαρξιακής εξάρτησης από τις Ηνωμένες Πολιτείες διατήρησε αυτές τις χώρες σταθερά στο στρατόπεδο της Ουάσινγκτον, προκαλώντας διαφωνίες με κράτη πιο δυτικά, όπως η Γαλλία, που προωθούσαν τη «στρατηγική αυτονομία» της Ευρώπης.
Πλέον, η Γαλλία δεν αποτελεί εξαίρεση. Ακόμη και χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή απέναντι στη ρωσική επεκτατικότητα δείχνουν διατεθειμένες να συνταχθούν με τη στροφή προς την ευρωπαϊκή ανεξαρτησία.
Η Εσθονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η μικρή χώρα της Βαλτικής ανέφερε την περασμένη εβδομάδα ότι θα εξέταζε το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη Γροιλανδία, στο πλαίσιο μιας «αποστολής διερεύνησης» που θα διοργάνωνε το ΝΑΤΟ. Το Τάλιν τελικά δεν έστειλε στρατιώτες, ωστόσο και μόνο το γεγονός ότι έθεσε το ενδεχόμενο θεωρήθηκε σημαντικό.
«Όταν η Ευρώπη δεν είναι διχασμένη, όταν στεκόμαστε ενωμένοι και όταν είμαστε σαφείς και ισχυροί, ακόμη και στη βούλησή μας να υπερασπιστούμε τους εαυτούς μας, τότε τα αποτελέσματα φαίνονται», δήλωσε η πρωθυπουργός της Δανίας Μέτε Φρεντέρικσεν. «Νομίζω ότι μάθαμε κάτι τις τελευταίες ημέρες και εβδομάδες».
Η Πολωνία, από τους πιο σταθερούς υποστηρικτές των ΗΠΑ, βγήκε επίσης από το comfort zone της. Στις συζητήσεις για τον τρόπο αντίδρασης, ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι είναι ανοιχτός στην ενεργοποίηση του Μηχανισμού κατά του Εξαναγκασμού της ΕΕ – ενός ισχυρού εργαλείου εμπορικών αντιποίνων που επιτρέπει τον περιορισμό επενδύσεων από χώρες που ασκούν απειλές, σύμφωνα με διπλωματικές πηγές.
«Πάντα σεβόμασταν και αποδεχόμασταν την αμερικανική ηγεσία», δήλωσε ο Τουσκ. «Όμως αυτό που χρειαζόμαστε σήμερα στην πολιτική μας είναι εμπιστοσύνη και σεβασμός μεταξύ των εταίρων μας εδώ, όχι κυριαρχία και όχι εξαναγκασμός. Αυτό δεν λειτουργεί».
Το δίδαγμα των τελευταίων ημερών
Μια αντίστοιχη συνειδητοποίηση φαίνεται να εδραιώνεται και στις βόρειες χώρες της Ευρώπης που στηρίζουν παραδοσιακά το ελεύθερο εμπόριο, σύμφωνα με το Politico.
Aν και χώρες όπως η Δανία, η Σουηδία και η Ολλανδία αντιτίθεντο ιστορικά σε κάθε κίνηση που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τις εμπορικές τους σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, έστειλαν πλέον και αυτές σήμα ότι είναι ανοιχτές σε αντίποινα απέναντι στον Ντόναλντ Τραμπ.
«Πρόκειται για μια νέα εποχή, στην οποία δεν θα βασιζόμαστε πλέον σε αυτούς», δήλωσε τέταρτος διπλωμάτης της ΕΕ. «Τουλάχιστον όχι για τα επόμενα τρία χρόνια», όσο ο Τραμπ παραμένει στον Λευκό Οίκο. «Αυτή η κρίση της Γροιλανδίας ήταν ένα τεστ. Πήραμε το μάθημά μας».
Ακόμη και η Γερμανία, της οποίας η πολιτική κουλτούρα επί δεκαετίες οριζόταν από την πίστη στη διατλαντική σχέση, επανεξετάζει παγιωμένες ιδέες. Ο Μερτς έχει αφήσει να εννοηθεί ότι το Βερολίνο θα μπορούσε να συνταχθεί με μια σκληρή εμπορική απάντηση απέναντι στις ΗΠΑ.
Αν και Ευρωπαίοι διπλωμάτες και αξιωματούχοι εκτιμούν ότι αυτές οι κινήσεις συνέβαλαν στο να αλλάξει στάση ο Τραμπ ως προς τις απειλές του για δασμούς, προειδοποιούν ότι έρχονται ακόμη πιο δύσκολες αποφάσεις.
«Πρέπει να αναλάβουμε την ευθύνη της δικής μας ατζέντας», πρόσθεσε ο τέταρτος διπλωμάτης. «Ουκρανία, παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα, ασφάλεια, στρατηγική αυτονομία. Το δίδαγμα δεν είναι να λέμε όχι σε όλα».
