Το ερώτημα για την επόμενη ημέρα στο Ιράν σε περίπτωση κατάρρευσης του θεοκρατικού καθεστώτος παραμένει αναπάντητο. Ανάμεσα στα σενάρια που επανέρχονται διαρκώς βρίσκεται και η αναβίωση της δυναστείας των Παχλαβί, με κεντρικό πρόσωπο τον Ρεζά Παχλαβί, γιο του τελευταίου Σάχη.

Η ιστορία των Παχλαβί δεν είναι απλώς μια βασιλική αφήγηση. Είναι ένα μείγμα εκσυγχρονισμού, αυταρχισμού, δυτικής επιρροής, κοινωνικών ρήξεων και προσωπικών τραγωδιών, που εξακολουθεί να διχάζει βαθιά την ιρανική κοινωνία.

Ο ορφανός στρατιωτικός που έγινε βασιλιάς

Ιδρυτής της δυναστείας ήταν ο Ρεζά Σάχ Παχλαβί, γεννημένος το 1879. Ορφανός από βρέφος, μεγάλωσε σε στρατιωτικό περιβάλλον και αναδείχθηκε μέσα από την Ταξιαρχία Περσών Κοζάκων. Η άνοδος του συνέπεσε με την αποσύνθεση της δυναστείας των Κατζάρ και τον ανταγωνισμό Βρετανών και Σοβιετικών για επιρροή στο Ιράν.

Το 1921, με τη σιωπηρή υποστήριξη των Βρετανών, μπήκε στην Τεχεράνη χωρίς αντίσταση. Το 1925 ανακηρύχθηκε Σάχης του Ιράν, υιοθετώντας το όνομα Παχλαβί, που παρέπεμπε στην αρχαία περσική κληρονομιά και σε ένα κοσμικό, εθνικό κράτος, αποκομμένο από τη θρησκευτική εξουσία.

Εκσυγχρονισμός με κόστος

Ο Ρεζά Σάχ προώθησε την εκπαίδευση, τις υποδομές και τη δημόσια παρουσία των γυναικών. Ταυτόχρονα, όμως, κατέστειλε παραδοσιακές δομές, φυλετικές ταυτότητες και τον ρόλο του σιιτικού κλήρου. Ο εκμοντερνισμός επιβλήθηκε από τα πάνω, δημιουργώντας αντιδράσεις που θα ωρίμαζαν τις επόμενες δεκαετίες.

Το 1941, εν μέσω Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, εξαναγκάστηκε σε παραίτηση από τους Συμμάχους και εξορίστηκε.

Ο Σάχης της Δύσης

Τη θέση του ανέλαβε ο γιος του, Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί, μόλις 21 ετών. Ο νεαρός Σάχης βρέθηκε επικεφαλής μιας χώρας-κλειδί στον Ψυχρό Πόλεμο. Η βασιλεία του ταυτίστηκε με:

  • στενή συμμαχία με τις ΗΠΑ,
  • οικονομικό εκσυγχρονισμό,
  • αλλά και πολιτική καταστολή μέσω της διαβόητης SAVAK,
  • αυξανόμενη αποξένωση λαού και καθεστώτος.

Η Λευκή Επανάσταση επιδίωξε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, όμως ενίσχυσε τη σύγκρουση με τον θρησκευτικό κόσμο και τα λαϊκά στρώματα.

Η θλιμμένη πριγκίπισσα Σοράγια

Η προσωπική ζωή του Σάχη συνέβαλε στον μύθο της δυναστείας. Ο γάμος του με τη Σοράγια Εσφεντιαρι-Μπαχτιαριάρι το 1951 γοήτευσε τη Δύση. Η κοσμοπολίτισσα βασίλισσα, με γερμανική μητέρα, έγινε σύμβολο μιας εξωτικής, εκδυτικισμένης Περσίας.

Η αδυναμία της να αποκτήσει διάδοχο οδήγησε σε διαζύγιο το 1958. Στην Ελλάδα έμεινε γνωστή ως «η θλιμμένη πριγκίπισσα», καθώς περνούσε μεγάλα διαστήματα στη χώρα, μακριά από τον θρόνο που έχασε.

Η πτώση το 1979 και η εξορία

Στη δεκαετία του ’70, η κοινωνική ένταση κορυφώθηκε. Ο θρησκευτικός λόγος του Ρουχολάχ Χομεϊνί συνάντησε τη λαϊκή δυσαρέσκεια. Το 1979 η Ισλαμική Επανάσταση κατήργησε τη μοναρχία.

Ο Μοχάμαντ Ρεζά Παχλαβί πέθανε εξόριστος το 1980, αφήνοντας πίσω του μια δυναστεία που έζησε λιγότερο από έναν αιώνα, αλλά σφράγισε ανεξίτηλα το Ιράν.

Ο Ρεζά Παχλαβί και το ερώτημα της επιστροφής

Σήμερα, ο Ρεζά Παχλαβί επανεμφανίζεται ως σύμβολο αντιπολίτευσης στο θεοκρατικό καθεστώς. Για κάποιους Ιρανούς είναι φορέας μνήμης και κοσμικής ταυτότητας. Για άλλους, υπενθύμιση αυταρχισμού και εξάρτησης από τη Δύση.

Η δυναστεία Παχλαβί στο Ιράν παραμένει διχαστικό κεφάλαιο. Και ακριβώς γι’ αυτό εξακολουθεί να επιστρέφει: όχι ως βεβαιότητα, αλλά ως ανοιχτό ερώτημα για το μέλλον μιας χώρας που ακόμα αναζητά ισορροπία ανάμεσα στην παράδοση και τη νεωτερικότητα.

Διαβάστε ακόμη: