Μια εκτυφλωτική σφαίρα φωτιάς διασχίζει έναν δρόμο στην Τεχεράνη. Για λίγα δευτερόλεπτα, όσοι παρακολουθούν το βίντεο θεωρούν ότι πρόκειται για πλήγμα από drone. Ωστόσο, δεν ακολουθεί έκρηξη. Αντίθετα, μια μακριά γραμμή φωτιάς απλώνεται στο σημείο όπου άλλοτε κυλούσε ένα κανάλι νερού.

Βίντεο που διακινήθηκαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μετά τις ισραηλινές επιθέσεις σε εγκαταστάσεις αποθήκευσης πετρελαίου γύρω από την ιρανική πρωτεύουσα φαίνεται να αποτυπώνουν αποστραγγιστικά κανάλια να φλέγονται. Οι εικόνες δεν έχουν επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα, ωστόσο για πολλούς ειδικούς αποτελούν ένα ισχυρό και ανησυχητικό σύμβολο της κατάστασης του υδροδοτικού συστήματος του Ιράν.

Μια χώρα που ήδη βρισκόταν αντιμέτωπη με έντονη λειψυδρία βλέπει τώρα τον πόλεμο να επιβαρύνει περαιτέρω ένα σύστημα που βρίσκεται στα όρια της κατάρρευσης.

Μια πρωτεύουσα κοντά στο «Day Zero»

Πριν ακόμη ξεσπάσει η σύγκρουση, η Τεχεράνη είχε ήδη έρθει αντιμέτωπη με το φάσμα του λεγόμενου «Day Zero» — της στιγμής δηλαδή που τα αποθέματα νερού μιας πόλης εξαντλούνται πλήρως.

Σύμφωνα με αναλυτικά στοιχεία, στα τέλη του προηγούμενου έτους τα φράγματα που τροφοδοτούν την πρωτεύουσα των περίπου 9 εκατομμυρίων κατοίκων πλησίαζαν σε επικίνδυνα χαμηλά επίπεδα. Ο πρόεδρος του Ιράν είχε προειδοποιήσει δημόσια ότι, εάν δεν σημειώνονταν βροχοπτώσεις, ακόμη και η επιβολή δελτίου νερού δεν θα επαρκούσε και ενδεχομένως θα απαιτούνταν εκκένωση της πόλης. Η κατάσταση επιβαρύνεται περαιτέρω από το γεγονός ότι ο πόλεμος εξελίσσεται σε μία από τις πιο υδατικά επιβαρυμένες περιοχές του πλανήτη.

Η κλιματική αλλαγή επιταχύνει την κρίση

Το Ιράν βιώνει από το 2020 τη σοβαρότερη περίοδο ξηρασίας των τελευταίων δεκαετιών. Επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι τα έτη με εξαιρετικά χαμηλές βροχοπτώσεις είναι πλέον έως και δέκα φορές πιο πιθανό να συμβούν σε σχέση με την προ-βιομηχανική εποχή.

Η Μέση Ανατολή θερμαίνεται περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, γεγονός που περιορίζει ακόμη περισσότερο τα διαθέσιμα υδάτινα αποθέματα.

Ως αποτέλεσμα, το Ιράν συγκαταλέγεται πλέον στις πιο υδατικά επιβαρυμένες χώρες του κόσμου, με πάνω από τα τέσσερα πέμπτα του πληθυσμού να αντιμετωπίζουν ακραία πίεση στους υδάτινους πόρους.

Δεκαετίες κακοδιαχείρισης

Ωστόσο, η κλιματική κρίση δεν αποτελεί τη μοναδική αιτία. Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι το πρόβλημα έχει τις ρίζες του σε δεκαετίες κακής διαχείρισης.

Μετά την επανάσταση του 1979, το Ιράν επένδυσε μαζικά σε μεγάλα έργα υποδομών — φράγματα, ταμιευτήρες και δίκτυα μεταφοράς νερού — χωρίς όμως μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική. Πολλά από αυτά τα έργα λειτουργούν σήμερα πολύ κάτω από τις δυνατότητές τους, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και κατά 90%.

Παράλληλα, οι συμβάσεις για τα έργα υποδομών κατέληξαν συχνά σε δίκτυα εταιρειών με στενούς δεσμούς με το κράτος και τον στρατό. Στο Ιράν χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «μαφία του νερού» για να περιγράψει αυτό το σύστημα.

Οι διεθνείς κυρώσεις επιδείνωσαν περαιτέρω την κατάσταση, καθώς περιόρισαν τη συμμετοχή ξένων εταιρειών στη συντήρηση και τον εκσυγχρονισμό των υποδομών.

Η γεωργία «πίνει» το νερό

Περίπου το 90% των υδάτινων πόρων της χώρας κατευθύνεται στη γεωργία. Η κυβερνητική στρατηγική για αυτάρκεια σε τρόφιμα ενθαρρύνει καλλιέργειες που απαιτούν μεγάλες ποσότητες νερού.

Σε πολλές περιπτώσεις, η γεωργική δραστηριότητα επεκτάθηκε ακόμη και σε ιδιαίτερα άνυδρες περιοχές. Η υπεράντληση των υδροφορέων και η εξάντληση των υπόγειων αποθεμάτων έχουν οδηγήσει ακόμη και σε καθιζήσεις εδάφους σε περιοχές της Τεχεράνης.

Το νερό ως νέο πεδίο σύγκρουσης

Ο πόλεμος προσθέτει πλέον έναν ακόμη κίνδυνο: τη στοχοποίηση των υποδομών νερού.

Μονάδα αφαλάτωσης στο νησί Κεσμ δέχθηκε επίθεση στις αρχές Μαρτίου, ενώ στη συνέχεια το Ιράν χτύπησε εγκατάσταση ύδρευσης στο Μπαχρέιν. Οι εξελίξεις αυτές εντείνουν τους φόβους ότι οι υδάτινες υποδομές ενδέχεται να αποτελέσουν νέο μέτωπο αντιπαράθεσης.

Σε μια περιοχή όπου πάνω από το 40% της παγκόσμιας δυναμικότητας αφαλάτωσης βρίσκεται στη Μέση Ανατολή, το Ιράν εξαρτάται πολύ λιγότερο από αυτή την τεχνολογία. Μόλις το 3% του πόσιμου νερού προέρχεται από αφαλάτωση, έναντι άνω του 50% στη Σαουδική Αραβία και περίπου 90% στο Κουβέιτ.

Μια κρίση που μπορεί να πυροδοτήσει κοινωνική έκρηξη

Τα τελευταία χρόνια, η λειψυδρία έχει ήδη προκαλέσει κύματα διαδηλώσεων σε περιοχές όπως η Χουζεστάν και η Ισφαχάν. Η έλλειψη νερού έχει εξελιχθεί σε έναν από τους βασικούς παράγοντες κοινωνικής έντασης.

Ακόμη και αν η σύγκρουση τερματιστεί σύντομα, πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι το Ιράν θα βρεθεί αντιμέτωπο με μια βαθύτερη και πιο σύνθετη κρίση νερού.

Καθώς η περιοχή απομακρύνεται από τη χειμερινή περίοδο βροχών και πλησιάζει το καλοκαίρι, οι θερμοκρασίες ενδέχεται να φτάσουν ξανά τα ακραία επίπεδα των 50 βαθμών Κελσίου.

Σε μια χώρα που ήδη δοκιμάζεται από ξηρασία, πόλεμο και κυρώσεις, το νερό κινδυνεύει να εξελιχθεί στη μεγαλύτερη στρατηγική αδυναμία της.