Η ενεργειακή ασφάλεια της Ανατολικής Μεσογείου περνά πλέον σε νέα φάση, με την Ελλάδα να επιχειρεί να τοποθετηθεί στον πυρήνα μιας ευρύτερης γεωπολιτικής και οικονομικής αρχιτεκτονικής που συνδέει την Ευρώπη, τη Μέση Ανατολή, την Αφρική και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Οι συναντήσεις που πραγματοποίησε στις ΗΠΑ η ελληνική αποστολή, με επικεφαλής τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρο Παπασταύρου, επιβεβαίωσαν ότι η διπλωματία της ενέργειας στην περιοχή δεν περιορίζεται πλέον σε συμφωνίες αγοράς και πώλησης φυσικού αερίου. Αποκτά θεσμικό βάθος, γεωπολιτικό περιεχόμενο και σαφείς κανόνες συνεργασίας.

Μέσα από το Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου, το σχήμα 3+1 Ελλάδας, Κύπρου, Ισραήλ και Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά και το Παγκόσμιο Ενεργειακό Φόρουμ του Atlantic Council, η περιοχή δείχνει να αποκτά μια νέα δυναμική. Μια δυναμική που βασίζεται στη συνεργασία, στις διασυνδέσεις, στην προστασία κρίσιμων υποδομών και στην αποτροπή κάθε μορφής εργαλειοποίησης της ενέργειας.

Το EMGF ξανά στο προσκήνιο

Κομβικό σημείο της επίσκεψης αποτέλεσε η 10η Υπουργική Συνάντηση του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου, που πραγματοποιήθηκε στην Ουάσιγκτον, υπό την προεδρία του Σταύρου Παπασταύρου και με διοργανωτές τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον υπουργό Ενέργειας Κρις Ράιτ.

Η συνάντηση είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς πραγματοποιήθηκε σχεδόν τρία χρόνια μετά την τελευταία υπουργική σύνοδο του Φόρουμ. Σε αυτήν συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, η Ελλάδα, η Κύπρος, η Αίγυπτος, η Ιορδανία, το Ισραήλ, η Ιταλία, η Παλαιστίνη, καθώς και εκπρόσωποι της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της Παγκόσμιας Τράπεζας.

Το EMGF διατηρεί ένα ιδιαίτερο πολιτικό βάρος, καθώς αποτελεί το μοναδικό περιφερειακό φόρουμ στο οποίο συνυπάρχουν κυβερνήσεις χωρών με βαθιά πολιτικά φορτισμένες σχέσεις, όπως το Ισραήλ, η Ιορδανία και η Παλαιστίνη. Το γεγονός ότι, παρά την κρίση στη Μέση Ανατολή, οι χώρες αυτές επέστρεψαν στο ίδιο τραπέζι δείχνει ότι η ενεργειακή ασφάλεια λειτουργεί ως πεδίο αναγκαστικής συνεννόησης.

Στο κοινό ανακοινωθέν δόθηκε έμφαση στην ανάγκη ανάπτυξης διασυνδεδεμένων και ανθεκτικών ενεργειακών συστημάτων, με βάση το φυσικό αέριο, αλλά και στην ανάδειξη της Ανατολικής Μεσογείου ως στρατηγικού ενεργειακού διαδρόμου που συνδέει τη Μέση Ανατολή, την Ευρώπη και την Αφρική.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και το γεγονός ότι από την 1η Αυγούστου την προεδρία του Φόρουμ αναλαμβάνει το Ισραήλ, ύστερα από ομόφωνη απόφαση, ακόμη και με τις ψήφους της Ιορδανίας και της Παλαιστίνης. Πρόκειται για μια εξέλιξη με έντονο συμβολισμό, καθώς δείχνει ότι η ενεργειακή συνεργασία μπορεί να υπερβαίνει, χωρίς να ακυρώνει, το βαρύ πολιτικό παρελθόν και παρόν της περιοχής.

Ο Σταύρος Παπασταύρου έστειλε σαφές μήνυμα, σημειώνοντας ότι οικοδομείται ένα πλαίσιο συνεργασίας με σεβασμό στο Διεθνές Δίκαιο, με αμοιβαία αποδεκτές αρχές και εμπορικούς κανόνες, το οποίο ενισχύει τη σταθερότητα και αποθαρρύνει μονομερείς και αναθεωρητικές συμπεριφορές.

Η νέα ενεργειακή γεωμετρία

Στο Παγκόσμιο Ενεργειακό Φόρουμ του Atlantic Council, η Ανατολική Μεσόγειος βρέθηκε στο επίκεντρο της συζήτησης για το μέλλον της ευρωπαϊκής ενεργειακής ανθεκτικότητας.

Ο Έλληνας υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας περιέγραψε τη νέα ενεργειακή γεωμετρία της περιοχής, με την Ελλάδα σε ρόλο κεντρικού κόμβου. Σε αυτή τη γεωμετρία εντάσσεται ο Κάθετος Διάδρομος Φυσικού Αερίου, ο οποίος ενισχύει την ενεργειακή ασφάλεια της Νοτιοανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης, δημιουργώντας ένα πλέγμα υποδομών που αφορά μια αγορά περίπου 100 εκατομμυρίων ανθρώπων.

Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, όπως ο GSI και ο GREGY, που συνδέουν την Ανατολική Μεσόγειο και τη Βόρεια Αφρική με την Ευρώπη, καθώς και ο φιλόδοξος Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας – Μέσης Ανατολής – Ευρώπης, ο γνωστός IMEC.

Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι αυτή ενός σύνθετου ενεργειακού χάρτη, όπου το φυσικό αέριο, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις, τα λιμάνια, οι μεταφορές και οι ψηφιακές υποδομές λειτουργούν πλέον ως ενιαίο στρατηγικό πλέγμα.

Σε αυτόν τον χάρτη, η Ελλάδα δεν διεκδικεί απλώς ρόλο χώρας διέλευσης. Φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως πύλη της Ευρώπης προς την Ανατολική Μεσόγειο, τη Μέση Ανατολή και ευρύτερα προς τις νέες διαδρομές του διεθνούς εμπορίου και της ενέργειας.

Το 3+1 και το μήνυμα κατά της εργαλειοποίησης

Η ελληνική αποστολή μετέβη στη συνέχεια στο Χιούστον, όπου πραγματοποιήθηκε η δεύτερη συνεδρίαση του σχήματος 3+1 για την ενέργεια, με τη συμμετοχή της Ελλάδας, της Κύπρου, του Ισραήλ και των Ηνωμένων Πολιτειών.

Στο επίκεντρο βρέθηκαν οι διασυνδέσεις, η περιφερειακή συνεργασία, η κυβερνοασφάλεια και η προστασία κρίσιμων ενεργειακών υποδομών. Μάλιστα, αποφασίστηκε η δημιουργία ειδικής ομάδας εργασίας για την κυβερνοασφάλεια και την ανθεκτικότητα των ενεργειακών συστημάτων.

Κοινός παρονομαστής των τοποθετήσεων ήταν ότι η εργαλειοποίηση της ενέργειας δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή. Ο Σταύρος Παπασταύρου έθεσε εξαρχής το ζήτημα, ενώ ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ υπογράμμισε ότι η συνεργασία μέσα από το εμπόριο υπερισχύει της σύγκρουσης.

Το μήνυμα είναι σαφές: η νέα ενεργειακή αρχιτεκτονική της Ανατολικής Μεσογείου δεν έχει χαρακτήρα αποκλεισμού. Θέτει όμως όρια απέναντι στην προκλητικότητα, στις μονομερείς διεκδικήσεις και σε όσους επιχειρούν να χρησιμοποιήσουν την ενέργεια ως εργαλείο πίεσης.

Η επόμενη συνάντηση του σχήματος 3+1 έχει προγραμματιστεί να πραγματοποιηθεί στο Ισραήλ τον Δεκέμβριο του 2026, γεγονός που δείχνει ότι η συνεργασία αποκτά σταθερό ρυθμό και θεσμική συνέχεια.

Το νέο Κέντρο Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου

Η σημαντικότερη, ίσως, θεσμική εξέλιξη ήταν η υπογραφή στο Πανεπιστήμιο Rice της διακήρυξης για την ίδρυση του Κέντρου Ενέργειας Ανατολικής Μεσογείου.

Τη διακήρυξη υπέγραψαν ο υπουργός Ενέργειας των Ηνωμένων Πολιτειών Κρις Ράιτ, ο υπουργός Ενέργειας και Βιομηχανίας της Κύπρου Μιχάλης Δαμιανός, ο Έλληνας υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρος Παπασταύρου και ο πρέσβης του Ισραήλ στις ΗΠΑ Γεχιέλ Λάιτερ.

Η ιδέα του Κέντρου είχε τεθεί ήδη από το 2019, μέσα από το Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act, με διακομματική στήριξη στο αμερικανικό Κογκρέσο και με βασικό υποστηρικτή τον σημερινό υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ Μάρκο Ρούμπιο, τότε από τη θέση του στη Γερουσία.

Στόχος του Κέντρου είναι να λειτουργήσει ως πλατφόρμα ενίσχυσης της περιφερειακής ενεργειακής ασφάλειας, προώθησης επενδύσεων, ανάπτυξης υποδομών και ενίσχυσης της συνεργασίας μεταξύ κυβερνήσεων, τεχνικών φορέων, χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, πανεπιστημίων και ιδιωτικού τομέα.

Η παρουσία στην τελετή στελεχών μεγάλων αμερικανικών ενεργειακών ομίλων, όπως η Chevron, η ExxonMobil και η Cheniere, δείχνει ότι η συζήτηση δεν μένει στο επίπεδο των διακηρύξεων. Συνδέεται με επενδυτικό ενδιαφέρον, με υποδομές υψηλής αξίας και με την προσπάθεια να αποκτήσει η περιοχή πιο ισχυρό ρόλο στη διατλαντική ενεργειακή ασφάλεια.

Η Ανατολική Μεσόγειος εισέρχεται έτσι σε μια περίοδο κατά την οποία η ενέργεια δεν είναι απλώς οικονομικό αγαθό, αλλά εργαλείο σταθερότητας, διπλωματίας και στρατηγικής ισχύος.

Για την Ελλάδα, το στοίχημα είναι διπλό. Από τη μία, να αξιοποιήσει τη γεωγραφική της θέση και τις υποδομές της. Από την άλλη, να παραμείνει δύναμη κανόνων, σταθερότητας και συνεργασίας σε μια περιοχή που δοκιμάζεται από συγκρούσεις, αναθεωρητισμούς και αβεβαιότητα.

Οι επαφές στις Ηνωμένες Πολιτείες έδειξαν ότι αυτός ο ρόλος δεν είναι θεωρητικός. Χτίζεται με συμμαχίες, θεσμούς, διασυνδέσεις και επενδύσεις. Και σε αυτή τη νέα ενεργειακή γεωμετρία, η Ελλάδα διεκδικεί θέση όχι στην περιφέρεια, αλλά στο κέντρο των εξελίξεων.

Διαβάστε ακόμη: